Khi nghe chữ tham, chúng ta thường nghĩ ngay đến tiền.
Muốn nhiều tiền.
Muốn nhà lớn.
Muốn tài sản.
Muốn lấy phần hơn về mình.
Những điều đó có thể liên quan đến tham. Nhưng nếu chỉ tìm tham ở tiền bạc và vật chất, chúng ta sẽ bỏ sót rất nhiều lần lobha đang vận hành ngay trong chính mình.
Bởi vấn đề sâu hơn không chỉ là:
“Tôi đang muốn thứ gì?”
Mà còn là:
“Tâm đang làm gì trước một thứ nó ưa thích?”
1. Lobha không nằm riêng trong tiền bạc
Trong nguồn diễn giải được sử dụng cho bài này, lobha được mô tả bằng những nét như khao khát, bám víu, không biết đủ.
Điều đáng chú ý ở đây là: đối tượng không nhất thiết phải là tiền.
Tâm có thể dính vào một món ăn ngon.
Dính vào lời khen.
Dính vào cảm giác được người khác công nhận.
Dính vào một mối quan hệ.
Dính vào chiếc điện thoại mới.
Dính vào một quan điểm mình yêu thích.
Thậm chí trong đời sống tu tập, tâm vẫn có thể muốn một trạng thái dễ chịu quay trở lại, muốn giữ sự yên tĩnh, muốn có một trải nghiệm đặc biệt.
Đối tượng thay đổi.
Nhưng có một điều đáng quan sát:
Tâm gặp thứ nó thích và bắt đầu nghiêng về phía muốn có, muốn thêm, muốn giữ hoặc muốn nó tiếp tục.
Đó là nơi chúng ta cần học cách nhận diện tham.
2. Đừng chỉ nhìn vào vật. Hãy nhìn cách tâm liên hệ với vật
Một người có nhiều tiền chưa đủ để kết luận rằng ngay lúc ấy người đó đang tham.
Một người sống rất đơn giản cũng chưa đủ để kết luận rằng tâm đã hết tham.
Bởi vậy, nếu chỉ đánh giá lobha qua tài sản bên ngoài, chúng ta rất dễ nhìn người khác mà quên quan sát chính tâm mình.
Hãy thử một việc gần hơn.
Bạn đang xem điện thoại và gặp một nội dung mình thích.
Xem xong một cái.
Tâm muốn thêm một cái nữa.
Rồi một cái nữa.
Không ai đang cướp bóc.
Không có số tiền lớn nào xuất hiện.
Nhưng có thể quan sát một chuyển động rất rõ:
“Thêm nữa.”
Hoặc bạn nhận được một lời khen.
Cảm giác ấy dễ chịu.
Một lát sau, tâm nhớ lại nó.
Ngày hôm sau, tâm muốn được công nhận thêm.
Khi không được công nhận, tâm bắt đầu hụt hẫng.
Ở đây, điều đáng học không phải là tự kết án:
“Tôi tham quá.”
Điều đáng học là thấy tiến trình.
Có cái dễ chịu.
Tâm thích nó.
Rồi xuất hiện xu hướng muốn tiếp tục, muốn lặp lại, muốn giữ.
3. Tham có thể khoác những bộ quần áo rất đẹp
Đây là lý do lobha khó nhận ra.
Tham thô dễ thấy.
Tham tinh tế khó thấy hơn nhiều.
Muốn chiếm tài sản của người khác, ta có thể nhận ra tương đối nhanh.
Nhưng còn:
Muốn người khác luôn nghĩ tốt về mình?
Muốn con cái trở thành đúng hình mẫu mình mong đợi?
Muốn người yêu phải cư xử theo cách khiến mình cảm thấy an toàn?
Muốn thành công không chỉ để làm tốt công việc, mà vì không chịu nổi việc người khác vượt mình?
Muốn một trải nghiệm thiền dễ chịu quay lại?
Muốn mình trở thành “một người tu tốt”?
Muốn người khác công nhận rằng mình hiểu Pháp?
Ở những nơi ấy, đối tượng có thể rất khác nhau.
Có đối tượng còn mang vẻ tốt đẹp.
Nhưng câu hỏi vẫn vậy:
Tâm đang tự do trước đối tượng ấy, hay đang bị nó kéo đi?
4. Thích một điều không có nghĩa là phải ghét chính mình
Nhận diện tham không nhằm tạo thêm một cuộc chiến nội tâm.
Nếu mỗi khi thấy ham muốn, ta lập tức nghĩ:
“Tham là xấu. Tôi không được tham.”
rồi căm ghét trạng thái đang có mặt, chúng ta chưa chắc đã hiểu thêm được bao nhiêu.
Việc quan trọng trước tiên là thấy đúng cái đang xảy ra.
Có một đối tượng.
Có kinh nghiệm dễ chịu.
Tâm bị hấp dẫn.
Rồi muốn.
Rồi có thể muốn giữ.
Nếu điều đang nắm giữ ấy bị đe dọa, phản ứng khác có thể tiếp tục xuất hiện.
Nhìn được tiến trình này quan trọng hơn việc vội vàng xây dựng một danh tính:
“Tôi là người tham.”
Lobha là một pháp cần được nhận biết và hiểu rõ, không phải một cái nhãn để biến thành “con người của tôi”.
5. Lobha, taṇhā và upādāna không nên bị gom thành một chữ “tham”
Ở mức nhập môn, chúng ta có thể thấy chúng liên hệ rất gần nhau, nhưng không nên vì thế mà coi mọi thuật ngữ là hoàn toàn đồng nghĩa.
Lobha đang là trọng tâm của bài này: khuynh hướng tham, bị hút về và dính vào điều tâm ưa thích.
Taṇhā thường được dịch là ái/khát ái.
Upādāna thường được dịch là thủ/chấp thủ.
Việc phân định kỹ thuật giữa các thuật ngữ này cần được khảo sát riêng theo đúng tầng văn bản. Ở đây chỉ cần giữ một nguyên tắc quan trọng:
Đừng học vài từ Pāḷi rồi nhập tất cả thành một hiện tượng duy nhất.
Trong kinh nghiệm thực tế, hãy quan sát tiến trình trước.
6. Một cách rất đơn giản để bắt đầu thấy tham
Hôm nay, thay vì hỏi:
“Tôi có phải người tham không?”
hãy thử quan sát những khoảnh khắc nhỏ hơn:
Khi một cảm giác dễ chịu xuất hiện, tâm có muốn nó kéo dài không?
Khi được khen, tâm có muốn được khen thêm không?
Khi sở hữu thứ mình thích, tâm có bắt đầu lo mất nó không?
Khi người khác có thứ tốt hơn, tâm có lập tức muốn mình cũng phải có không?
Khi một trải nghiệm dễ chịu chấm dứt, tâm có tiếp tục tìm cách tái tạo nó không?
Khi một người mình yêu không hành xử như mong muốn, trong sự khó chịu ấy có một yêu cầu ngầm rằng:
“Bạn phải làm theo điều tôi muốn” hay không?
Đừng trả lời những câu hỏi này bằng lý thuyết.
Hãy quan sát lúc sự việc thật sự xảy ra.
7. Thấy tham ở nơi nó sinh mới là bước quan trọng
Học rằng lobha nghĩa là tham chưa khó.
Khó hơn là nhận ra nó khi nó không mang tên “tham”.
Nó có thể mang tên:
“Chỉ thêm một chút nữa.”
“Tôi chỉ muốn giữ cái này thôi.”
“Tôi cần người ấy hiểu tôi.”
“Tôi muốn cảm giác hôm qua quay lại.”
“Tôi phải được công nhận.”
“Tôi không thể mất thứ này.”
Chính ở những khoảnh khắc bình thường ấy, Dhamma bắt đầu trở thành điều có thể quan sát.
Đừng chỉ tìm tham trong két tiền của một người giàu.
Hãy tìm chuyển động của nó ngay khi tâm gặp một điều dễ chịu.
Nó muốn gì?
Nó đang cố lấy thêm điều gì?
Nó đang sợ mất điều gì?
Nó có đang biến điều ấy thành “của tôi”, thành thứ “tôi phải có” hay không?
Khi câu hỏi chuyển từ việc phán xét người khác sang quan sát tiến trình đang xảy ra trong chính tâm này, chữ lobha không còn chỉ là một thuật ngữ Phật học.
Nó trở thành một hiện tượng có thể được nhận biết.
Và điều có thể được nhận biết rõ ràng mới có thể trở thành đối tượng của thực hành.
No comments:
Post a Comment