Người ta thường dạy nhau cách thắng, đôi khi dạy nhau cách chịu thua. Ít ai dạy một việc nằm ở giữa: tách kết quả ra khỏi người làm ra kết quả. Không tách được thì thắng xong phải giữ, thua xong phải sụp, và cả đời đi lên đi xuống theo một con số không do mình nắm trọn. Bài này không khuyên bớt cố gắng, cũng không chê thành công. Nó làm một việc hẹp hơn: đặt một phân biệt then chốt, giá trị của một con người không phải là thành tích của người ấy, rồi mở phân biệt ấy ra thành bốn chỗ rất cụ thể, và chỉ cách đem từng chỗ vào đời sống hằng ngày.
Một tuần, hai con người
Anh Lâm bốn mươi hai tuổi, mở một xưởng rang cà phê nhỏ ở Đà Lạt được chín năm. Sáng thứ Hai, anh lên sân khấu nhận bằng khen "doanh nghiệp nhỏ tiêu biểu" của hiệp hội tỉnh. Ảnh được đăng lên trang của xưởng, ba trăm lượt thích. Tối đó anh ngồi uống trà với vợ, nói một câu nửa đùa nửa thật: "Chín năm, cuối cùng cũng thành người có tên tuổi." Rồi thêm một câu nữa, không đùa: "Thằng Hưng mở cùng năm với mình giờ vẫn bán lẻ ở chợ."
Sáng thứ Năm, nhà phân phối lớn nhất ở Sài Gòn gọi điện báo không gia hạn hợp đồng. Họ chiếm gần bốn mươi phần trăm doanh thu của xưởng. Anh Lâm cúp máy, ngồi im trong kho, giữa mùi cà phê mới rang. Trong đầu anh vang lên một câu nói bằng giọng của chính mình: chín năm, rốt cuộc mình vẫn là thằng làm ăn tay mơ.
Tấm bằng khen vẫn treo trên tường văn phòng. Chỉ cách ba ngày. Cùng một người, cùng một xưởng, cùng những bao cà phê ấy. Nhưng trong đầu anh Lâm, thứ Hai là một con người, thứ Năm là một con người khác.
Tối thứ Năm, con gái mười lăm tuổi của anh hỏi sao bố không ăn cơm. Anh gắt: "Bố đang lo chuyện lớn." Con bé lặng lẽ cất bát.
(Anh Lâm và gia đình là nhân vật hư cấu, ghép từ nhiều hoàn cảnh.)
Phân biệt gốc: kết quả là một sự việc, không phải một bản án
Hãy đặt hai câu của anh Lâm cạnh nhau:
- "Cuối cùng cũng thành người có tên tuổi."
- "Rốt cuộc mình vẫn là thằng làm ăn tay mơ."
Một câu vui, một câu đau. Nhưng chúng làm cùng một động tác: lấy một sự việc (một tấm bằng khen, một hợp đồng bị cắt) và đổi nó thành một kết luận về con người. Tấm bằng khen là thật. Hợp đồng bị cắt cũng là thật. Cái không thật là bước nhảy từ "chuyện này đã xảy ra" sang "vậy mình là người như thế này".
Tà kiến nền của cả chuỗi, nói gọn: kết quả bên ngoài cho biết tôi là ai. Và phân biệt then chốt để tháo nó:
| Thành tích (kết quả) | Con người làm ra kết quả | |
|---|---|---|
| Là gì | Một sự việc: hợp đồng, giải thưởng, doanh số, điểm thi | Cách mình nghĩ, nói, làm, đối xử với người khác từng ngày |
| Do đâu mà có | Nỗ lực của mình cộng với thị trường, đối tác, thời điểm, may rủi | Chủ ý của chính mình |
| Có thể mất trong một cuộc gọi không | Có | Cuộc gọi không lấy được cách mình đối xử với con gái tối hôm ấy |
| Nên làm gì với nó | Làm hết sức, học từ nó, vui khi có, buồn khi mất | Chăm sóc nó, không cần ai trao bằng khen |
| Chỗ hỏng | Khi nó được nắm làm "tôi" | Khi nó cũng bị biến thành một thành tích mới để đứng lên |
Phân biệt này nghe đơn giản. Nhưng nó vỡ ra ở bốn chỗ khác nhau, mỗi chỗ có một cái bẫy riêng. Phần dưới đi qua từng chỗ.
Chỗ thứ nhất: vui với cái được, khác với đứng lên trên cái được
Câu thứ hai của anh Lâm tối thứ Hai ("thằng Hưng giờ vẫn bán lẻ ở chợ") là chỗ đáng soi trước. Niềm vui nhận bằng khen không có gì sai. Cái lệch nằm ở chỗ niềm vui ấy cần một người khác đứng thấp hơn để nó trọn vẹn.
Trong Tiểu Kinh Dụ Lõi Cây (MN 30), Thế Tôn nói với Bà-la-môn Piṅgalakoccha về người xuất gia được lợi dưỡng, tôn kính, danh vọng. Người đi lạc hướng thì:
Do lợi dưỡng, tôn kính, danh vọng này, vị ấy hoan hỷ, tự mãn.
và từ đó khen mình chê người. Thế Tôn ví người ấy như kẻ đi tìm lõi cây mà:
chặt cành lá, lấy chúng mang đi, tưởng rằng đó là lõi cây.
Nhưng xin đọc tiếp, vì đây là chỗ hay bị bỏ qua. Người đi đúng hướng cũng được lợi dưỡng, tôn kính, danh vọng. Kinh không bảo người ấy từ chối chúng. Kinh tả người ấy như sau:
Vị ấy không vì lợi dưỡng, tôn kính, danh vọng này, hoan hỷ, tự mãn.
Và ở tầng thành tựu cao hơn, giữ giới tốt, cùng trang ấy:
Vị ấy thành tựu giới đức. Vì thành tựu giới đức này, vị ấy hoan hỷ nhưng không tự mãn. Vị ấy không vì thành tựu giới đức này, khen mình, chê người.
"Hoan hỷ nhưng không tự mãn." Đó là phân biệt thứ nhất, nói bằng chữ của bản dịch. Vui với điều mình làm được là chính đáng. Dừng lại ở đó, nắm nó như cái lõi, rồi dùng nó làm bục để đứng cao hơn người khác, thì cành lá đã bị tưởng là lõi.
Kinh Chân Nhân (MN 113) cho một câu hỏi để kiểm tra mình đang đứng ở phía nào. Người Chân nhân, khi được nhiều người biết đến, suy nghĩ:
Không phải vì mình được nhiều người biết đến mà các tham pháp đi đến đoạn trừ, hay sân pháp đi đến đoạn trừ, hay các si pháp đi đến đoạn trừ.
Các kinh này nói với người xuất gia. Đem chúng vào xưởng cà phê của anh Lâm là phần vận dụng của bài. Nhưng câu hỏi thì dùng được ở bất cứ đâu: tấm bằng khen này có làm tham, sân, si trong mình bớt đi không? Nếu không, nó vẫn có thể là một niềm vui đẹp. Nó chỉ không phải là cái làm nên mình.
Cũng cần thấy vì sao bước "đứng lên trên cái được" lại hấp dẫn đến thế. Trong Kinh Ratthapāla (MN 82), Tôn giả Ratthapāla giải thích cho vua Koravya câu "thế giới là thiếu thốn, khao khát, nô lệ cho tham ái" bằng một ví dụ: một vị vua đang trị vì đất nước phồn thịnh, nghe ở phương nào có quốc độ giàu mạnh cũng sẽ đi chinh phục thêm. Bài kệ của Tôn giả có mấy câu:
Dùng bạo lực, chinh phục quả đất, / Vua trị vì cho đến hải biên, / Không thỏa mãn bờ biển bên này,
Đây là lời Tôn giả Ratthapāla, nói về tham ái; áp vào thành tích là vận dụng. Nhưng nó giải thích một điều anh Lâm sẽ sớm thấy: nếu giá trị được cộng dồn từ thành tích, thì không tấm bằng khen nào là đủ. Mỗi bờ biển mở ra một bờ bên kia.
Chỗ thứ hai: nỗi đau của cái mất, khác với mũi tên mình tự bắn thêm
Sáng thứ Năm, anh Lâm mất một hợp đồng lớn. Đó là mất mát thật, với hệ quả thật: tiền lương của sáu công nhân, khoản vay mua máy rang mới. Bài này không bảo anh "đừng buồn".
Trong Kinh Đại Niệm Xứ (DN 22), khi giảng về Khổ đế, Thế Tôn gọi tên một loại khổ:
Lời cầu mong ấy không được thành tựu. Như vậy gọi là cầu bất đắc khổ!
Ví dụ trong kinh là mong cầu khỏi bị sanh chi phối, không phải chuyện hợp đồng; áp vào làm ăn là vận dụng. Nhưng cái khuôn thì ai cũng nhận ra: mong một điều mà không được, đó là khổ, đã được gọi tên trong những lời giảng căn bản nhất. Nỗi thất vọng của anh Lâm không phải là yếu đuối.
Câu hỏi là: phần khổ nào đến từ sự việc, và phần nào được chồng thêm lên?
Trong Kinh Với Mũi Tên (SN 36.6), Thế Tôn nói:
Này các Tỷ-kheo, kẻ vô văn phàm phu khi cảm xúc khổ thọ, sầu muộn, than vãn, khóc lóc, đấm ngực, đi đến bất tỉnh. Vị ấy cảm giác hai cảm thọ, cảm thọ về thân và cảm thọ về tâm.
Ngài ví như một người bị bắn một mũi tên, rồi bị bắn thêm mũi tên thứ hai. Còn bậc Đa văn Thánh đệ tử thì không phải hết đau:
bậc Ða văn Thánh đệ tử khi cảm xúc khổ thọ thời không có sầu muộn, không có than vãn, không có khóc lóc, không có đấm ngực, không có đi đến bất tỉnh. Vị ấy chỉ cảm thọ cảm giác một cảm thọ, tức là cảm thọ về thân, không phải cảm thọ về tâm.
Kinh nói về khổ thọ nói chung, không nói riêng về thất bại làm ăn. Kinh cũng mô tả một bậc Thánh đệ tử, không phải người mới tập; bài này không hứa đọc xong là chỉ còn một mũi tên. Điều đoạn kinh cho thấy là: mũi tên thứ hai không phải một phần tất yếu của mũi tên thứ nhất.
Trong Kinh Sự Kiện Không Thể Có Được (AN 5.48), Thế Tôn tả rõ hơn mũi tên thứ hai ấy làm gì. Kẻ phàm phu, khi điều phải tiêu diệt đã tiêu diệt, không suy tư rằng không phải chỉ một mình mình gặp chuyện ấy, nên sầu bi, và Thế Tôn nói:
kẻ phàm phu không học bị mũi tên sầu muộn tẩm thuốc độc bắn trúng, kẻ ấy tự làm mình ưu não.
Vị Thánh đệ tử cũng gặp đúng mất mát ấy, nhưng thấy rõ cái giá của sầu bi: nếu sầu bi
thời ăn uống không làm ta ưa thích, thân ta trở thành xấu xí; các công việc không có xúc tiến; kẻ thù sẽ hoan hỷ; bạn bè sẽ lo buồn
Tối thứ Năm, anh Lâm bỏ bữa. Việc cần làm ngay (gọi cho ba khách hàng cũ, rà lại dòng tiền) bị dời sang tuần sau. Con gái anh cất bát mà không dám hỏi thêm. Gần như từng chữ trong đoạn kinh. Và những điều ấy không đến từ cuộc điện thoại. Chúng đến từ câu mình vẫn là thằng làm ăn tay mơ, mũi tên thứ hai.
Bài kệ kết AN 5.48 không bảo người ta thôi cố gắng. Nó đặt sự không sầu ngay cạnh việc làm tiếp:
Nếu biết lợi không được, / Cả ta và người khác, / Không sầu, biết chịu đựng, / Mong vị ấy nghĩ rằng: / Nay ta phải làm gì? / Phải kiên trì thế nào?
Đây là phân biệt thứ hai, và cũng là cách ứng dụng thẳng nhất của cả bài. Sau một thất bại, có hai câu hỏi có thể hiện lên. "Vậy mình là người thế nào?" chỉ bắn thêm tên. "Nay ta phải làm gì?" mới là câu hỏi có ích.
Chỗ thứ ba: "mình kém" không khiêm tốn hơn "mình hơn"
Người ta dễ nghĩ: kiêu ngạo sau thành công là xấu, còn tự trách sau thất bại ít nhất cũng là khiêm tốn. Kinh không xếp như vậy.
Trong Kinh Soṇa (SN 22.49), Thế Tôn nói với Soṇa, con một gia chủ, về những ai lấy năm uẩn vô thường làm chỗ đo mình:
"Ta tốt đẹp hơn", hay quán: "Ta bằng nhau", hay quán: "Ta hạ liệt hơn"; những vị ấy đâu phải là những ai khác, nếu không phải là những người không thấy như thật!
Cả ba câu, hơn, bằng, kém, nằm cùng một chỗ. Chữ Pāḷi cho phép đo này là māna (mạn). Tạng Vi Diệu Pháp, trong Bộ Phân Tích (Vibhaṅga), liệt kê những căn cứ người ta dựa vào để chấp mình hơn, bằng hay thua: dòng giống, của cải, chức trưởng thượng, "làm lớn trong ngành", tài năng, học vấn. Và khi tả kiểu chấp "thua", văn phân tích dùng những chữ rất gần với buổi sáng thứ Năm trong kho cà phê:
sự tự coi rẻ, tự nhận mình thấp thỏi, sự coi mình hèn hạ.
Ở trang kế tiếp, Bộ Phân Tích còn nêu sự tự khinh "do nghề giỏi… do tài năng… do học vấn", và cả một ý nghĩ đi kèm: không muốn bị ai coi rẻ. Đây là văn phân tích của Tạng Vi Diệu Pháp, không phải lời trong Kinh. Nhưng nó giúp thấy phân biệt thứ ba: câu "mình vẫn là thằng tay mơ" nghe như khiêm tốn, nhưng là cùng một cây thước với câu "cuối cùng cũng thành người có tên tuổi". Thứ Hai cây thước chỉ vạch cao, thứ Năm chỉ vạch thấp. Cây thước vẫn nằm nguyên trong tay.
Cách ứng dụng từ đây khá bất ngờ: muốn bớt khổ sau thất bại, đừng chỉ tìm cách thấy mình "không kém". Hãy để ý mình cũng đang cầm cây thước ấy lúc thành công. Câu về anh Hưng tối thứ Hai và câu "tay mơ" sáng thứ Năm mọc ra từ cùng một gốc.
Chỗ thứ tư: thấy vô thường, khác với thờ ơ
Có người đọc đến đây sẽ hỏi: vậy thì cứ bình thản, thắng thua gì cũng mặc, là xong?
Không. Trong Kinh Tùy Chuyển Thế Giới (AN 8.5), Thế Tôn kể tám pháp thế gian (aṭṭha lokadhammā): được và mất lợi, có và không danh vọng, chỉ trích và tán thán, an lạc và đau khổ. Bài kệ kết kinh nói về chúng:
Những pháp này vô thường / Không thường hằng biến diệt
Ở kinh kế tiếp (AN 8.6), Thế Tôn tả kẻ phàm phu không nghe pháp khi lợi dưỡng đến:
Vị ấy không có suy tư: "Lợi dưỡng này khởi lên nơi ta, lợi dưỡng ấy vô thường, khổ, biến hoại".
và hệ quả:
Người ấy thuận ứng với lợi dưỡng được khởi lên và nghịch ứng với không lợi dưỡng; thuận ứng với danh vọng được khởi lên và nghịch ứng với không danh vọng; thuận ứng với tán thán được khởi lên và nghịch ứng với chỉ trích
Kinh không nói lợi dưỡng là ảo. Tấm bằng khen là thật, hợp đồng bị cắt là thật. Điều kinh chỉ ra là việc chúng, theo đúng chữ của bản dịch, "xâm nhập tâm của người ấy và an trú". Thuận ứng thứ Hai và nghịch ứng thứ Năm là hai nửa của cùng một vòng: người càng ngả mạnh theo tấm bằng khen thì càng chống mạnh cuộc điện thoại.
Vậy "thấy vô thường" thay đổi điều gì? Trong Tăng Chi Bộ, Chương Bảy Pháp, Thế Tôn nói với các Tỷ-kheo về lợi ích của tưởng vô thường:
nếu Tỷ-kheo sống nhiều với tưởng vô thường, thời tâm thối lui, tâm trở lưng, quay lưng với các lợi dưỡng, cung kính danh vọng; do đó tâm vị ấy không căng thẳng, thanh thản
Chữ đáng để ý là không căng thẳng. Người thấy rõ cái được là vô thường không đợi đến ngày mất mới đau, vì ngay lúc đang có, tâm đã không bám sâu đến mức phải căng lên để giữ.
Còn bình thản khác thờ ơ ở đâu? Ngài Buddhaghosa (Thanh Tịnh Đạo IX.96, Trí Hải dịch), khi giải thích tâm xả, viết rằng nhân gần của xả là thấy chúng sinh là chủ nhân của nghiệp, và đặt câu hỏi:
Ai chọn lựa, nếu không phải chính chúng, để được hạnh phúc, để được thoát khổ, hay để khỏi mất sự thành công mà mình đã đạt tới?
Rồi Ngài viết tiếp một câu để chặn cách hiểu sai:
Tâm xả này thành công khi nó làm cho ghét và ưa lắng xuống, nó thất bại khi nó phát sinh cái bình thản của vô trí
Đây là lời một bộ luận về sau, không phải Kinh. Nhưng nó vạch rõ phân biệt thứ tư: bình thản đúng nghĩa là ghét và ưa lắng xuống trong khi mắt vẫn mở. "Thôi kệ, chẳng quan tâm" là cái bình thản của vô trí. Anh Lâm không cần thờ ơ với cuộc điện thoại. Anh cần thấy nó rõ hơn, không mờ đi vì câu "tay mơ".
Một bài kinh khác chỉ thêm cách quán. Trong Kinh Cần Phải Quán Sát (AN 5.57), Thế Tôn dạy năm điều nên thường quán, trong đó có:
Không phải chỉ có các pháp khả ái, khả ý của riêng một mình ta sẽ phải đổi khác, sẽ phải biến diệt.
Cùng bài kinh ấy còn dạy quán mình là người thừa tự nghiệp; "nghiệp" ở đó là hành động thiện hay ác, không phải kết quả kinh doanh. Riêng câu quán trên thì áp được vào sáng thứ Năm, như một vận dụng: không phải chỉ một mình xưởng của anh mất khách. Câu ấy không làm hợp đồng quay lại. Nó chỉ rút đi cái cảm giác chuyện này nhắm riêng vào mình, nói lên con người mình.
Tầng sâu hơn: đừng thay một cái "tôi" bằng một cái "tôi" khác
Ngay sau bốn phân biệt trên có một cái bẫy, và nó trông rất giống lối ra. Người ta dễ thay câu "tôi là thành tích của tôi" bằng câu "tôi có một giá trị bất biến bên trong, không ai lấy được". Câu sau nghe vững hơn. Nhưng nó vẫn là cùng một động tác: tìm một cái "tôi" chắc chắn để đứng lên.
Cũng trong Kinh Soṇa, Thế Tôn hỏi:
Cái gì vô thường, khổ, chịu sự biến hoại, có hợp lý chăng nếu quán cái ấy là: Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi?
và câu trả lời là không. Trong Kinh Ví Dụ Con Rắn (MN 22), Thế Tôn hỏi các Tỷ-kheo có thấy chỗ y cứ nào cho cái thấy về tự ngã mà không đưa đến sầu khổ không. Các vị đáp không, và Ngài nói:
Ta cũng không thấy một kiến y nào, mà kiến y ấy được y chỉ như vậy, lại không khởi lên sầu, bi, khổ, ưu, não.
Đại Kinh Mãn Nguyệt (MN 109) chỉ một cách nhìn trung thực với từng uẩn, không bi quan cũng không tô hồng:
lạc hỷ gì duyên sắc khởi lên, như vậy là vị ngọt của sắc. Cái gì vô thường, khổ, bị biến hoại trong sắc như vậy là sự nguy hiểm của sắc. Sự nhiếp phục dục tham đối với sắc, sự đoạn diệt dục tham, như vậy là sự xuất ly của sắc.
Kinh nói về năm uẩn, không nói về bằng khen. Áp vào thành tích là vận dụng: niềm vui lúc lên sân khấu là vị ngọt thật. Việc nó có thể bị một cuộc gọi làm lu mờ là nguy hiểm. Lối ra không phải là chối bỏ niềm vui, mà là nới lỏng sự tham đắm vào nó.
Nên cần giữ hai tầng cùng lúc. Ở tầng đời sống: không ai đáng bị đối xử như một bản báo cáo doanh thu, dù đang được vinh danh hay vừa mất khách. Ở tầng sâu hơn: câu hỏi không còn là "làm sao để thấy mình có giá trị", mà là "cái gì trong mình đang đòi được xác nhận như vậy?"
Đọc đúng những đoạn kinh có thể bị dùng để nói ngược
Một bài nâng cao phải đặt lên bàn cả những đoạn có thể bị dùng để bác nó.
"Kinh coi trọng tài sản và tiếng tốt." Đúng. Trong AN 4.61, Thế Tôn nói với gia chủ Anāthapiṇḍika:
Có bốn pháp này, này Gia chủ, khả lạc, khả hỷ, khả ý, khó được ở đời.
Pháp thứ nhất là tài sản có được đúng pháp, pháp thứ hai là tiếng tốt. Bài này không chê điều kinh không chê. Nhưng cũng đọc đúng: kinh gọi chúng là đáng mong, khó được. Kinh không gọi chúng là giá trị của con người. Anh Lâm có quyền mong xưởng lớn lên, làm ăn đúng pháp vì nó, vui khi có nó, mà không để nó quyết định mình là ai.
"Kinh nói có thành công, có thất bại." Trong Kinh Tà Tánh (AN 10.103), Thế Tôn nói:
Do tà tánh, này các Tỷ-kheo, nên thất bại, không thành công.
và giải thích ngay:
Với người tà kiến, này các Tỷ-kheo, có tà tư duy. Với người tà tư duy, có tà ngữ. Với người tà ngữ, có tà nghiệp.
Đọc vội, người ta có thể hiểu: làm ăn thất bại là do tà kiến. Đọc đúng thì không phải. "Thành công" và "thất bại" ở đây là thành tựu hay thất bại trên con đường: chuỗi tà kiến dẫn tới tà tư duy, tà ngữ, tà nghiệp và tiếp nữa, chuỗi chánh kiến thì ngược lại. Không thể dùng đoạn này để nói anh Lâm mất hợp đồng vì thấy sai. Điều đoạn kinh cho bài viết là một điểm khác: cái thấy đứng đầu chuỗi. Người tin "kết quả cho biết tôi là ai" sẽ nói khác, làm khác, như câu gắt với con gái tối thứ Năm.
"Kinh nói nghiệp quyết định người cao kẻ thấp." Trong Tiểu Kinh Nghiệp Phân Biệt (MN 135), Thế Tôn nói với thanh niên Subha. Nhưng hãy đọc kỹ cái gì dẫn đến cái gì. Về quyền thế nhỏ, Ngài nói:
có người đàn bà hay người đàn ông, tật đố, đối với người khác được quyền lợi, được tôn trọng, cung kính, tôn sùng, đảnh lễ, cúng dường, sanh tật đố, sanh tâm, ôm ấp tâm tật đố. Do nghiệp ấy, thành đạt như vậy... ác thú... quyền thế nhỏ.
Và trên cùng trang, người ngạo nghễ, kiêu mạn thì được nói là sanh vào gia đình hạ liệt. Quả đi theo hành vi (tật đố, kiêu mạn), không theo thành tích. Đoạn kinh không ủng hộ câu "người thành công là người tốt hơn". Nếu có, nó cảnh báo ngược lại: câu về anh Hưng tối thứ Hai, chút kiêu mạn nhỏ ấy, mới là thứ đáng để ý.
"Kinh bảo quay lưng với danh lợi, vậy là bảo bỏ làm ăn?" Đoạn về tưởng vô thường ở trên nói "quay lưng với các lợi dưỡng", và Kinh Thánh Truyền Thống (AN 4.28) tả vị Tỷ-kheo biết đủ:
Nếu không được đồ ăn khất thực, không có lo âu tiếc nuối; nếu được đồ ăn khất thực, không có tham lam, mê say, tham đắm
Cả hai văn cảnh đều là đời sống người xuất gia, với tu tập và vật dụng khất thực. Đem sang một xưởng cà phê là vận dụng, không phải lời kinh về làm ăn. Điều mượn được là thái độ, không phải lời khuyên đóng cửa xưởng: không được thì không ôm tiếc nuối, được thì không tham đắm. Và AN 4.28 còn thêm một chi tiết: vị ấy cũng không vì biết đủ mà khen mình chê người. Nghĩa là ngay cả "tôi đã biết buông hơn người khác" cũng có thể thành một thành tích mới.
Một bài học nặng hơn từ Luật Tạng. Khi Devadatta được cúng dường lớn, Thế Tôn khuyên các vị tỳ khưu:
Này các tỳ khưu, chớ có ganh tỵ với Devadatta về sự lợi lộc, trọng vọng, và tôn vinh.
Rồi Thế Tôn ví sự lợi lộc, trọng vọng ấy với cây chuối, cây tre, cây sậy chết vì chính trái của nó. Không phải để nói ai được vinh danh cũng sẽ hư hỏng. Mà để thấy thành tích tự nó không nâng giá trị một người; khi tâm bám vào nó, nó có thể quay lại hại chính người giữ nó.
Sáu chỗ đem phân biệt này vào đời sống
Phần này là vận dụng của bài, không phải lời kinh nói về những tình huống ấy.
1. Lúc nhận tin tốt. Vui trọn vẹn. Rồi để ý giây phút niềm vui bắt đầu cần một người khác đứng thấp hơn, như câu về anh Hưng. Đó là chỗ "hoan hỷ" trượt sang "tự mãn". Không cần sửa, chỉ cần thấy.
2. Lúc nhận tin xấu. Viết ra hai dòng. Dòng một: sự việc ("nhà phân phối không gia hạn, mất bốn mươi phần trăm doanh thu"). Dòng hai: câu tâm tự kể ("mình vẫn là thằng tay mơ"). Dòng một cần được xử lý. Dòng hai là mũi tên thứ hai.
3. Ngay sau thất bại, đổi câu hỏi. Thay vì "vậy mình là người thế nào?", hỏi đúng câu trong bài kệ: "nay ta phải làm gì? phải kiên trì thế nào?" Với anh Lâm, đó là ba cuộc gọi cho khách hàng cũ và một bảng dòng tiền, không phải một đêm tự xử án.
4. Khi học từ thất bại. Phân biệt này không cho phép né một thiếu sót có thật. Nếu xưởng mất khách vì giao hàng trễ, thì sửa khâu giao hàng là việc phải làm. Chỗ khác nhau nằm ở lý do: sửa vì công việc cần, hay sửa vì phải chứng minh mình "không tay mơ". Hai việc giống hệt nhau nhìn từ ngoài. Một việc là làm nghề, một việc là chạy thêm một vòng quanh cái thước.
5. Ở nhà. Gia đình là nơi dễ thấy nhất cái thước đang ở trong tay. Câu gắt "bố đang lo chuyện lớn" nói rằng lúc này hợp đồng lớn hơn con. Không ai cố ý nói vậy. Chỉ cần nhận ra, và nói lại.
6. Khi khen người khác, nhất là con cái và nhân viên. "Giỏi quá, được giải" dạy rằng giá trị nằm ở cái giải. "Con đã làm đến cùng dù khó" khen một hành động mà lần sau có thể lặp lại, bất kể kết quả. Không cần bỏ lời khen kết quả. Chỉ cần lời khen hành động nhiều hơn.
Những điều không được bỏ qua
- Nếu áp lực kéo dài và nặng lên: mất ngủ nhiều tuần, ăn không được, kiệt sức, cảm giác trống rỗng không dứt, hay có ý nghĩ làm hại bản thân, đó không còn là chuyện để tự quán một mình. Hãy nói với người thân ngay và tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
- Thất bại làm ăn kéo theo nợ nần, lương nhân viên, khoản vay là khó khăn thật, không phải "chấp". Việc đầu tiên là ổn định tài chính và tìm tư vấn pháp lý, tài chính khi cần. Thấy rõ cái thước không thay cho các bước ấy.
- Nếu bị đối xử bất công (bị chiếm công, bị cắt hợp đồng sai cam kết, bị bêu riếu nơi làm việc), đó là vấn đề thật cần giải quyết thật. Không lấy thành tích làm thước đo mình không có nghĩa là im lặng chịu thiệt.
- Bài này không khuyên bỏ cố gắng, cũng không khuyên coi thường thành quả. Làm giỏi là việc đáng làm, thành tựu chính đáng là điều đáng vui. Bài chỉ tách thành quả khỏi câu "vì vậy tôi mới đáng giá".
Điều có thể thử trong tuần này
- Hai dòng cho mỗi kết quả. Mỗi lần có một kết quả, tốt hay xấu, viết riêng dòng sự việc và dòng câu chuyện tâm tự kể. Chỉ cần thấy chúng là hai thứ khác nhau.
- Một câu hỏi buổi tối. Thay vì "hôm nay mình đạt được gì?", hỏi: hôm nay tham, sân, si trong mình có bớt đi chút nào không?
- Bắt cây thước lúc thắng. Lần tới có tin tốt, để ý xem có cái tên nào của người khác bật lên trong đầu không, ai đó "kém hơn mình". Ghi một vạch vào sổ.
- Ba hơi thở trước khi phản ứng. Khi tin xấu đến, trước khi gọi điện, gõ tin nhắn hay mở laptop, dừng ba hơi thở và tìm xem cảm giác đang ở đâu trong thân: mặt, ngực, bụng. Đó là mũi tên thứ nhất. Nó chưa đòi mình làm gì.
- Sửa một câu đã nói ở nhà. Nếu tuần qua mình đã để kết quả ở chỗ làm tràn vào bữa cơm, hãy nói lại với người ấy một câu. Không cần dài.
Dấu hiệu tự kiểm. Không phải "mình hết vui khi thắng, hết buồn khi thua chưa", mà là: lần tới có tin tốt hay tin xấu, mình có nhận ra cây thước sớm hơn một nhịp không?
Hai tuần sau, anh Lâm ký được hợp đồng với một chuỗi quán nhỏ ở Nha Trang, chưa bằng một nửa khách cũ. Tối đó anh thấy ngực nhẹ đi, rồi thấy ngay một ý nghĩ đang nhô lên: vậy là mình vẫn còn được. Lần này anh nhận ra nó. Anh không đẩy nó đi, cũng không ôm lấy nó. Anh gõ cửa phòng con gái, xin lỗi vì câu gắt hôm trước, rồi hỏi con muốn ăn gì cuối tuần. Con bé nghĩ một lúc, nói muốn ra xưởng xem bố rang mẻ cà phê đầu tiên cho khách mới. Tấm bằng khen vẫn treo trên tường. Anh không tháo nó xuống. Anh chỉ thôi nhìn nó để biết mình là ai.
Câu hỏi cộng đồng
Lần gần nhất bạn thành công hay thất bại, câu đầu tiên bạn tự nói với mình là gì: một câu về việc đã xảy ra, hay một câu về con người bạn?
Từ ngữ trong bài
- Thành tích: trong bài này, những kết quả mình có được hay mất đi (hợp đồng, giải thưởng, doanh số, điểm thi), phân biệt với cách mình sống.
- Mạn (māna): phép đo "ta hơn, ta bằng, ta kém". SN 22.49 gọi việc đo như vậy trên năm uẩn biến hoại là không thấy như thật; Bộ Phân Tích xếp cả sự tự coi rẻ vào mạn.
- Tám pháp thế gian (aṭṭha lokadhammā): được và mất lợi, có và không danh vọng, chỉ trích và tán thán, an lạc và đau khổ (AN 8.5).
- Thuận ứng / nghịch ứng: chữ của bản dịch AN 8.6, chỉ việc tâm ngả theo cái được và chống lại cái mất.
- Mũi tên thứ hai: hình ảnh trong SN 36.6, sầu muộn, than vãn (thọ về tâm) chồng thêm lên khổ thọ về thân.
- Cầu bất đắc khổ: mong cầu mà không được thành tựu, một dạng khổ trong Khổ đế (DN 22).
- Lõi cây / cành lá: trong MN 29, MN 30, hình ảnh phân biệt mục đích thật của đời sống phạm hạnh với lợi dưỡng, danh vọng và cả các thành tựu tu tập.
- Xả: theo Thanh Tịnh Đạo, ghét và ưa lắng xuống; khác với cái bình thản của vô trí.
NGUỒN ĐÃ ĐỐI CHIẾU
Mọi câu trích tiếng Việt trong khối trích đã được đối chiếu nguyên văn với các bản dịch ghi dưới đây. Bản có neo trang lưu trong hồ sơ nguồn của bài.
Trung Bộ — bản dịch HT. Thích Minh Châu (trọn bộ 152 kinh)
- MN 30 Tiểu Kinh Dụ Lõi Cây: do lợi dưỡng mà hoan hỷ, tự mãn, khen mình chê người, như chặt cành lá tưởng là lõi cây; người kia không vì lợi dưỡng mà tự mãn; thành tựu giới đức, hoan hỷ nhưng không tự mãn. Người nói: Thế Tôn, với Bà-la-môn Piṅgalakoccha. Phản chứng, đã trả lời. [KINH VĂN, lớp B]
- MN 29 Đại Kinh Thí Dụ Lõi Cây: thành tựu được nắm như lõi là nhầm cành lá với lõi cây. Người nói: Thế Tôn. [KINH VĂN, lớp A] — dẫn ý, không trích.
- MN 113 Kinh Chân Nhân: không phải vì được nhiều người biết đến mà tham, sân, si đi đến đoạn trừ. Người nói: Thế Tôn. [KINH VĂN, lớp A]
- MN 82 Kinh Ratthapāla: kệ "Vua trị vì cho đến hải biên, / Không thỏa mãn bờ biển bên này". Người nói: Tôn giả Ratthapāla, nói với vua Koravya; không phải lời Thế Tôn trực tiếp. [KINH VĂN, lớp B]
- MN 22 Kinh Ví Dụ Con Rắn: không thấy kiến y nào được y chỉ mà không khởi lên sầu, bi, khổ, ưu, não. Người nói: Thế Tôn. [KINH VĂN, lớp B]
- MN 109 Đại Kinh Mãn Nguyệt: vị ngọt, nguy hiểm, xuất ly của sắc. Người nói: Thế Tôn. [KINH VĂN, lớp A]
- MN 135 Tiểu Kinh Nghiệp Phân Biệt: tật đố đưa đến quyền thế nhỏ; kiêu mạn đưa đến gia đình hạ liệt. Người nói: Thế Tôn, với thanh niên Subha. Phản chứng, đã trả lời. [KINH VĂN, lớp B]
Trường Bộ — bản dịch HT. Thích Minh Châu
- DN 22 Kinh Đại Niệm Xứ, phần Khổ đế: cầu bất đắc khổ. Người nói: Thế Tôn. [KINH VĂN, lớp B]
Tương Ưng Bộ — bản dịch HT. Thích Minh Châu
- SN 22.49 Soṇa: quán năm uẩn là "ta tốt đẹp hơn / bằng nhau / hạ liệt hơn" là không thấy như thật; cái vô thường không hợp lý để quán là "của tôi, là tôi". Người nói: Thế Tôn, với Soṇa con một gia chủ. [KINH VĂN, lớp A/B]
- SN 36.6 Với Mũi Tên: phàm phu cảm hai thọ (thân và tâm); Thánh đệ tử chỉ cảm thọ về thân. Người nói: Thế Tôn. [KINH VĂN, lớp A]
Tăng Chi Bộ — bản dịch HT. Thích Minh Châu
- AN 5.48 Sự Kiện Không Thể Có Được: mũi tên sầu muộn tẩm thuốc độc; cái giá của sầu bi; kệ "Nay ta phải làm gì? / Phải kiên trì thế nào?". Người nói: Thế Tôn. [KINH VĂN, lớp A/B]
- AN 5.57 Cần Phải Quán Sát: không phải chỉ các pháp khả ái của riêng mình phải đổi khác. Người nói: Thế Tôn. [KINH VĂN, lớp B]
- AN 8.5, AN 8.6 Tùy Chuyển Thế Giới: tám pháp thế gian vô thường; phàm phu thuận ứng, nghịch ứng nên không thoát khổ. Người nói: Thế Tôn. [KINH VĂN, lớp A]
- AN 7, tưởng vô thường: tâm quay lưng với lợi dưỡng, không căng thẳng, thanh thản. Người nói: Thế Tôn. Văn cảnh Tỷ-kheo. Phản chứng, đã trả lời. [KINH VĂN, lớp A]
- AN 4.28 Thánh Truyền Thống: không được không lo âu tiếc nuối, được không tham đắm; không vì biết đủ mà khen mình chê người. Người nói: Thế Tôn. Văn cảnh vật dụng Tỷ-kheo. Phản chứng, đã trả lời. [KINH VĂN, lớp B]
- AN 4.61: bốn pháp khả lạc, khả hỷ, khả ý, khó được ở đời. Người nói: Thế Tôn, với gia chủ Anāthapiṇḍika. Phản chứng, đã trả lời. [KINH VĂN, lớp B]
- AN 10.103 Tà Tánh: do tà tánh nên thất bại; chuỗi tà kiến → tà tư duy → tà ngữ → tà nghiệp. Người nói: Thế Tôn. Phản chứng, đã trả lời: thành công/thất bại ở đây là trên con đường. [KINH VĂN, lớp A]
Tạng Luật — Tiểu Phẩm 2, bản song ngữ Pāḷi–Việt của Tỳ-khưu Indacanda
- Chương Chia Rẽ Hội Chúng: chớ ganh tỵ với Devadatta về lợi lộc, trọng vọng, tôn vinh; ví cây chuối, tre, sậy. Người nói: Thế Tôn. [LUẬT, lớp A]
Tạng Vi Diệu Pháp — Bộ Phân Tích (Vibhaṅga), bản dịch HT. Tịnh Sự (cảo bản)
- Chương Tiểu Sự: các kiểu mạn hơn/bằng/thua theo dòng giống, của cải, chức vụ, tài năng, học vấn; sự tự coi rẻ cũng là mạn. [VI DIỆU PHÁP, lớp C, văn phân tích, không phải lời trong Kinh]
Luận thư — Thanh Tịnh Đạo, Ngài Buddhaghosa, bản dịch Thích Nữ Trí Hải (qua bản Anh của Ñāṇamoli)
- IX.96: nhân gần của xả; xả thành công khi ghét và ưa lắng xuống, thất bại khi sinh cái bình thản của vô trí. [LUẬN THƯ, lớp F]
Tham chiếu, không trích trong thân bài: AN 4.28; Snp 1.6 Kinh Bại Vong; SN 22.151; AN 5.57; Đại Diễn Giải 15; Luật Tiểu Phẩm; Chú giải Saṅgītisutta về chín loại mạn [CHÚ GIẢI]; Thanh Tịnh Đạo XX, XXII; MN 39; SN 17.3; AN 8.54.
[DIỄN GIẢI TRUE DHAMMA]: tà kiến nền "kết quả bên ngoài cho biết tôi là ai"; phân biệt gốc "kết quả là một sự việc, không phải một bản án"; bốn phân biệt (hoan hỷ / tự mãn; mũi tên thứ nhất / thứ hai; "mình kém" / "mình hơn" cùng một cây thước; vô thường / thờ ơ); bẫy "giá trị bất biến bên trong"; sáu chỗ vận dụng và năm việc thử trong tuần. Nhân vật anh Lâm và gia đình là hư cấu.
Dữ kiện ngoài kinh điển: bài không dẫn số liệu hay nghiên cứu tâm lý nào. Nhận xét về cách khen trẻ em là lời khuyên phổ thông. Các lời khuyên an toàn là lời khuyên phổ thông, không phải tư vấn chuyên môn.
No comments:
Post a Comment