Viết di chúc là một việc tử tế. Nó giúp người ở lại bớt tranh chấp, bớt đoán mò, bớt áy náy. Nhưng nhiều người kể rằng lần đầu cầm bút viết, tay dừng lại ở đúng một dòng: "Sau khi tôi qua đời…". Có một cảm giác lạ: như mình đang ký tên vào một điều mình chưa bao giờ thật sự tin. Bài này không bảo bạn đừng viết di chúc, cũng không bảo bạn đừng thương những gì mình để lại. Nó chỉ soi vào một ý nghĩ nằm rất sâu dưới ngòi bút: có một "tôi" vững chắc, sẽ còn mãi, và mọi thứ "của tôi" phải được giữ đúng như tôi muốn. Đó là một sự thật hiển nhiên, hay chỉ là một ý nghĩ?
Dòng chữ "sau khi tôi qua đời"
Ông Tường sáu mươi ba tuổi, kỹ sư cầu đường về hưu, có hai con gái. Mùa xuân năm nay ông nằm viện mười ngày vì đặt stent mạch vành. Ra viện, cô con gái lớn nói nhỏ: "Ba ơi, ba tính chuyện giấy tờ nhà cửa đi ba, cho tụi con yên tâm." Ông gật đầu, nói "ừ, để ba tính".
Ba tháng sau ông mới ngồi xuống bàn. Mẫu di chúc in sẵn, cây bút bi xanh. Ông viết họ tên, năm sinh, số căn cước rất nhanh. Đến dòng "Sau khi tôi qua đời, tài sản của tôi gồm…", ông dừng lại.
Không phải vì không biết chia thế nào. Ông đã tính kỹ từ lâu. Ông dừng vì một chuyện khác. Ông muốn ghi thêm: căn nhà không được bán; cây mai trước sân phải giữ; tủ sách không được cho ai; bàn thờ phải đặt ở phòng giữa, đúng hướng ông đã chọn. Mỗi điều thêm vào, ông lại thấy chưa đủ. Như thể tờ giấy này phải giữ được ông, chứ không chỉ giữ được căn nhà.
Đêm ấy ông không ngủ được. Một câu hỏi cứ quay lại: rồi cái "tôi" đang ngồi viết đây sẽ đi đâu?
(Chuyện ông Tường là hư cấu, ghép từ nhiều hoàn cảnh.)
Hai việc khác nhau trên cùng một tờ giấy
Trên tờ di chúc của ông Tường có hai việc đang diễn ra cùng lúc.
Việc thứ nhất: sắp xếp tài sản cho người ở lại. Đây là một việc thực tế, có trách nhiệm, đáng làm. Không ai nên bảo một người đang lập di chúc rằng "viết làm gì, đằng nào cũng vô thường". Người không để lại lời dặn rõ ràng nhiều khi để lại cho con cái một mớ tranh chấp.
Việc thứ hai: cố giữ một cái "tôi" qua khỏi cái chết. Việc này không nằm trên giấy. Nó nằm trong những dòng ông muốn thêm vào mãi, trong nỗi sợ khi viết chữ "qua đời", và trong câu hỏi lúc nửa đêm. Ông không chỉ muốn căn nhà được dùng tốt. Ông muốn căn nhà vẫn là của ông, theo cách ông muốn, kể cả khi ông không còn.
Tà kiến nền ở đây, nói gọn: "Có một cái tôi thường hằng, và nó cần được bảo toàn." Việc thứ nhất thì cần làm cho xong. Việc thứ hai thì cần được thấy rõ. Và điều đầu tiên đáng thấy là: kinh văn không xem câu ấy như một dữ kiện có sẵn. Kinh gọi nó là một kiến.
Kinh đã gọi tên ý nghĩ ấy
Trong Kinh Tất Cả Các Lậu Hoặc (MN 2), Đức Phật kể ra sáu tà kiến khởi lên nơi người không như lý tác ý. Kiến cuối cùng trong danh sách nghe rất giống điều ông Tường đang cảm thấy mà chưa nói thành lời. Thế Tôn dạy:
"Chính tự ngã của ta nói, cảm giác, hưởng thọ quả báo các nghiệp thiện ác đã làm chỗ này, chỗ kia, chính tự ngã ấy của ta là thường trú, thường hằng, hằng tồn, không chuyển biến, và sẽ vĩnh viễn tồn tại". Này các Tỷ-kheo, như vậy gọi là tà kiến, kiến trù lâm, kiến hoang vu, kiến hý luận, kiến tranh chấp, kiến kiết phược.
Đáng để ý: kinh không gọi ý nghĩ ấy là "sự thật bị che giấu" hay "bản chất con người". Kinh gọi nó là một kiến, một cách nhìn được nắm giữ, và mô tả nó như một khu rừng rậm, một vùng hoang, một sợi dây trói. Cũng trong đoạn ấy, kinh nói người đệ tử như lý tác ý về khổ, khổ tập, khổ diệt và con đường đưa đến khổ diệt thì thân kiến được trừ diệt.
Đoạn kinh nói về một kiến, không nói về người viết di chúc. Không có câu nào trong đó chê việc lo liệu cho con cái. Điều nó chỉ ra hẹp hơn nhiều: ý nghĩ "có một tự ngã của ta sẽ vĩnh viễn tồn tại" là một kiến, và kiến ấy trói buộc.
"Nhưng chúng ta nghĩ là chúng ta thường còn"
Có một đoạn trong Kinh Tăng Chi mà người lần đầu viết di chúc đọc sẽ thấy rất gần. Trong Kinh Sư Tử (AN 4.33), Thế Tôn kể rằng có những vị chư Thiên tuổi thọ dài, đã sống lâu trong các lâu đài to lớn; khi nghe Như Lai thuyết pháp, phần lớn họ trở nên sợ hãi, run sợ, và nghĩ:
chúng ta là vô thường, này chư Tôn giả, nhưng chúng ta nghĩ là chúng ta thường còn. Chúng ta là không thường hằng, này chư Tôn giả, nhưng chúng ta nghĩ là chúng ta thường hằng.
Hai chữ đáng gạch dưới: "nghĩ là". Ngay cả những vị sống lâu đến thế, cái "thường còn" vẫn chỉ là điều được nghĩ ra. Và khi điều ấy bị chạm vào, phản ứng đầu tiên là sợ.
Một người sáu mươi ba tuổi không sống trong lâu đài cõi trời. Nhưng sáu mươi ba năm thức dậy mỗi sáng trong cùng một thân, cùng một cái tên, cùng một ngôi nhà, cũng đủ để dựng nên một "lâu đài" riêng: cảm giác mình vẫn luôn ở đây. Tờ di chúc là lần đầu tiên lâu đài ấy bị yêu cầu viết ra giấy rằng nó sẽ có ngày không còn.
Khi nghe giáo pháp, nỗi sợ trỗi lên
Vì sao viết chữ "qua đời" lại làm tim thắt lại, trong khi ai cũng biết mình sẽ chết? Trong Kinh Ví Dụ Con Rắn (MN 22), Thế Tôn mô tả một người mang kiến như sau:
"Ðây là thế giới, đây là tự ngã, sau khi chết, tôi sẽ thường còn, thường hằng, thường trú không biến chuyển. Tôi sẽ trú như thế này cho đến mãi mãi".
Kinh kể rằng khi người ấy nghe giáo pháp đưa đến sự đoạn trừ mọi chấp thủ, họ nghĩ rằng chắc chắn mình sẽ bị đoạn diệt, sẽ không tồn tại, rồi sầu muộn, than vãn, khóc lóc. Còn người không mang kiến ấy, nghe cùng giáo pháp, thì không sầu muộn theo cách đó.
Nỗi sợ của ông Tường đêm ấy có đúng hình dạng này. Ông không sợ một căn bệnh cụ thể. Ông sợ mình sẽ không còn nữa. Kinh cho thấy nỗi sợ ấy không đến từ chữ "qua đời" trên giấy. Nó đến từ cái kiến "tôi sẽ thường còn" đang bị chữ ấy chạm vào.
Ngay sau đó, Thế Tôn hỏi các Tỷ-kheo có thấy vật sở hữu nào được nắm giữ mà thường còn mãi không. Các vị đáp không. Ngài nói:
Ta cũng không thấy một vật sở hữu được nắm giữ nào, mà vật sở hữu được nắm giữ ấy sẽ thường còn, thường hằng, thường trú, không chuyển biến, có thể trú như thế này mãi mãi.
Rồi Ngài nói tiếp rằng Ngài cũng không thấy một sự chấp thủ vào thuyết về tự ngã nào mà không khởi lên sầu, bi, khổ, ưu, não, và gọi kiến "sau khi chết tôi sẽ thường còn" là hoàn toàn, triệt để ngu si.
Căn nhà, cây mai, tủ sách: không thứ nào trong số đó "thường còn, thường hằng". Một tờ di chúc có thể quyết định ai được dùng chúng. Nó không thể làm chúng thành thường hằng, và cũng không thể làm người viết thành thường hằng.
"Sắc của ta hãy là như vầy"
Có một chi tiết trong cách ông Tường viết đáng nhìn kỹ: những điều khoản thêm mãi không dừng. Căn nhà phải thế này. Bàn thờ phải thế kia. Đằng sau mỗi dòng là một mong muốn rất cũ: những gì của tôi phải theo ý tôi.
Bài pháp về Vô Ngã Tướng được ghi trong Luật Tạng, Đại Phẩm (bản dịch Tỳ-khưu Indacanda). Người nói là Thế Tôn, người nghe là nhóm năm vị tỳ khưu đầu tiên. Đoạn mở đầu như sau:
Này các tỳ khưu, bởi vì nếu Sắc này là Ngã thì Sắc này không thể đi đến bệnh hoạn và có thể đạt được ở Sắc (theo ý muốn) rằng: ‘Sắc của ta hãy là như vầy, Sắc của ta đừng trở thành như vầy.’
Ngài lặp lại đúng khuôn ấy với thọ, tưởng, các hành, thức. Dịch giả ghi chú rằng câu "Sắc là Vô Ngã" tốt hơn nên hiểu là "Sắc không phải là Ngã".
Đọc đoạn này cạnh mười ngày nằm viện của ông Tường thì rất rõ. Nếu thân này đúng là "ta" theo nghĩa một cái ta làm chủ, thì ông đã có thể ra lệnh cho mạch vành: hãy thông như hồi ba mươi tuổi. Ông không ra lệnh được. Thân đi đến bệnh hoạn. Đó chính là điều kinh dùng để chỉ ra rằng thân không phải là ngã.
Vận dụng thêm một bước (đây là phần ứng dụng của bài, không phải lời kinh nói về di chúc): nếu ngay thân này đang sống mà ông còn không bảo được "hãy là như vầy", thì căn nhà sau khi ông mất, cây mai mười năm nữa, tủ sách trong tay người cháu chưa ra đời, càng không thể bảo được. Mong muốn "của tôi hãy là như vầy" không sai vì nó xấu. Nó gây khổ vì nó đòi một điều không thể có.
Cách quán được chỉ ra
Thế Tôn không dừng ở chỗ chỉ ra điều không thể. Ngài chỉ cách nhìn. Trong Kinh Vô Thường (SN 22.15), Ngài dạy:
Sắc, này các Tỷ-kheo, là vô thường. Cái gì vô thường là khổ. Cái gì khổ là vô ngã. Cái gì vô ngã, cần phải như thật quán với chánh trí tuệ là: "Cái này không phải của tôi; cái này không phải là tôi; cái này không phải tự ngã của tôi".
Kinh lặp lại đúng như thế cho thọ, tưởng, các hành, thức, và nói rằng do quán như vậy, tâm ly tham, được giải thoát.
Đáng để ý: câu quán nói "cái này không phải của tôi", không nói "không có tôi". Nó không đưa ra một học thuyết về linh hồn. Nó chỉ trả từng thứ đang bị nắm về đúng chỗ của nó: vô thường, khổ, không phải là tôi.
Tôn giả Xá-lợi-phất, trong Đại Kinh Dụ Dấu Chân Voi (MN 28), nói điều này bằng một hình ảnh mạnh hơn. Sau khi nhắc rằng ngay cả đất đai bên ngoài, to lớn như thế, cũng có lúc biến mất, Tôn giả hỏi:
Như vậy còn nói gì đến thân thể yểu thọ do khát ái chấp thủ này? Ở đây không có gì để có thể nói là tôi, là của tôi, hay tôi là.
Đây là lời của Tôn giả Xá-lợi-phất, không phải lời trực tiếp của Đức Phật. Nhưng chữ "thân thể yểu thọ" thì người vừa ra viện nào cũng hiểu.
"Tự thân" từ đâu ra
Người đọc kỹ có thể phản biện: kinh vẫn dùng chữ "tự thân" đó sao? Có tự thân thì phải có cái tôi chứ?
Trong Tiểu Kinh Phương Quảng (MN 44), nam cư sĩ Visākha hỏi đúng câu ấy. Người trả lời là Tỷ-kheo-ni Dhammadinnā, không phải Đức Phật. Bà thuật lại cách Thế Tôn gọi:
Hiền giả Visakha, Thế Tôn gọi năm thủ uẩn là tự thân, tức là sắc thủ uẩn, thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn và thức thủ uẩn.
Hỏi tự thân tập khởi từ đâu, bà đáp:
Hiền giả Visakha, khát ái này đưa đến tái sanh, câu hữu với hỷ và tham, tìm cầu hỷ lạc chỗ này chỗ kia, tức là dục ái, hữu ái và phi hữu ái.
Vậy "tự thân" ở đây không phải một linh hồn bất biến. Nó là năm nhóm đang được chấp thủ, và có chỗ khởi lên của nó: khát ái. Đáng để ý là chữ hữu ái, khát khao được tồn tại, được tiếp tục. Những điều khoản ông Tường muốn thêm mãi vào tờ di chúc có mùi vị của hữu ái ấy: không chỉ muốn con cái ổn, mà muốn mình còn tiếp tục, qua căn nhà, qua bàn thờ, qua cây mai. Theo lời giải thích này, khát khao "mình phải còn" không đứng ngoài để bảo vệ tự thân. Nó là một phần của tiến trình tạo nên tự thân.
"Kẻ mang gánh nặng" là ai
Có một đoạn kinh hay bị dùng để nói điều ngược lại. Trong Kinh Gánh Nặng (SN 22.22), Thế Tôn dạy gánh nặng là năm thủ uẩn, rồi hỏi tiếp:
Và này các Tỷ-kheo, thế nào là kẻ mang gánh nặng? Người là câu trả lời.
Và Ngài nói thêm: vị Tôn giả này có tên như thế này, dòng họ như thế này. Đọc vội, đoạn này nghe như "đấy, có một người, có tên, có họ, vậy là có cái tôi".
Nhưng đọc đúng văn bản thì kinh chỉ nói như vậy: kẻ mang gánh nặng là "người", người có tên, có dòng họ. Kinh không nói người ấy thường hằng, cũng không nói người ấy không có. Bài này cũng không suy diễn thêm. Điều kinh nói rõ là chuyện mang lên và đặt xuống: mang gánh nặng lên là tham ái đưa đến tái sanh; còn đặt gánh nặng xuống là:
Ðây là sự ly tham, đoạn diệt ái ấy một cách hoàn toàn, sự từ bỏ, sự xả ly, sự giải thoát, sự không chấp thủ.
Ông Tường có tên, có họ, có số căn cước ghi trên tờ di chúc. Pháp luật cần những thứ ấy, và kinh cũng dùng tên gọi như thế. Không ai cần xoá tên mình để thấy rõ. Điều cần thấy là gánh nặng nằm ở đâu: không ở cái tên, mà ở sự nắm.
Vậy là "không có tôi" sao? Không phải vậy
Có một cách hiểu sai rất dễ xảy ra ở đây: "Vậy là chẳng có ai cả, chết là hết, viết di chúc cũng vô nghĩa." Nếu bài này đi đến đó, nó sẽ sai, đúng theo cách kinh đã cảnh báo.
Cũng trong MN 2, hai tà kiến đầu tiên Đức Phật kể ra đứng ngay cạnh nhau:
"Ta có tự ngã", tà kiến này khởi lên với người ấy như thật, như chơn; "Ta không có tự ngã", tà kiến này khởi lên với người ấy như thật như chơn
Tuyên bố "ta không có tự ngã" như một chủ thuyết cũng là một kiến, không kém gì "ta có tự ngã thường còn".
Rõ nhất là cuộc gặp trong Tương Ưng Không Thuyết (SN 44.10). Du sĩ Vacchagotta hỏi Thế Tôn: có tự ngã không? Thế Tôn im lặng. Hỏi: không có tự ngã sao? Thế Tôn vẫn im lặng. Khi Tôn giả Ānanda hỏi vì sao, Ngài giải thích:
Ta trả lời cho du sĩ Vacchagotta là: "Có tự ngã", như vậy, này Ananda, thuộc về phái các Sa-môn, Bà-la-môn chấp thường kiến.
Còn nếu trả lời "Không có tự ngã" thì thuộc về phái chấp đoạn kiến, và:
lại làm cho du sĩ Vacchagotta càng ngơ ngác bối rối hơn nữa: "Trước đây ta có tự ngã, nay không có tự ngã nữa".
"Trước đây ta có, nay không có nữa" chính là hình dạng nỗi sợ của ông Tường lúc nửa đêm. Bảo ông lúc ấy rằng "chẳng có cái tôi nào cả" chỉ cho ông thêm một nỗi sợ mới. Thế Tôn không tuyên bố "không có tự ngã" với Vacchagotta. Ngài im lặng trước cả hai câu trả lời.
Vì vậy, điều bài này nói hẹp hơn nhiều:
- Không nói "có một cái tôi thường hằng". Đó là một kiến.
- Không nói "không có cái tôi nào". Đó cũng là một kiến.
- Chỉ nói: ý nghĩ "có một cái tôi thường hằng cần được bảo toàn" là một ý nghĩ. Nó khởi lên khi có chấp thủ, gây sầu bi khi cái được nắm bị đe dọa, và có thể được thấy là một ý nghĩ, đúng lúc nó đang khởi lên.
"Vậy ai nhận quả của những gì tôi đã làm?"
Người lần đầu viết di chúc hay gặp thêm một câu hỏi. Nếu không có một cái tôi thường hằng, thì những việc tốt mình làm cả đời, những lỗi mình chưa kịp sửa, ai sẽ nhận?
Câu hỏi này không mới. Trong Đại Kinh Mãn Nguyệt (MN 109), sau khi Thế Tôn giảng về năm uẩn "cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi", một vị Tỷ-kheo khởi lên ý nghĩ (đây là ý nghĩ của vị Tỷ-kheo ấy, không phải lời Đức Phật):
như vậy những hành động do vô ngã làm đã được ngã nào cảm thọ kết quả?
Thế Tôn biết được ý nghĩ ấy. Ngài không trả lời bằng một câu "không có ai cả", cũng không dựng lại một cái ngã để nhận quả. Ngài nói:
Này các Tỷ-kheo, các Ông đã được Ta huấn luyện tìm kiếm nhân duyên, chỗ này chỗ kia, đối với những pháp này, pháp khác.
Rồi Ngài hỏi lại các vị về sắc, thọ, tưởng, hành, thức: thường hay vô thường. Kinh chuyển câu hỏi từ "ai nhận" sang "do duyên gì mà có". Với ông Tường, chỗ này có ý nghĩa rất thực tế: thấy không có cái tôi thường hằng không làm việc thiện, việc ác trở nên vô nghĩa. Ngược lại, nó hướng sự chú ý về đúng chỗ: nhân nào đang được gieo, ngay lúc này, bằng tâm nào.
Vi Diệu Pháp và Thanh Tịnh Đạo nói gì
Phần này dành cho người muốn đọc sâu hơn. Đây là những tầng văn bản khác với lời kinh, nên được ghi rõ.
Tạng Vi Diệu Pháp, Bộ Phân Tích (Vibhaṅga, bản dịch HT. Tịnh Sự), phân tích nỗi sợ chết như một trạng thái của tâm:
Tử nạn đó ra sao? Như là sự sợ, sự khiếp, sự úy, sự sợ rởn óc, sự sợ sệt của tâm vì do sự chết.
Cùng bộ ấy xếp các kiến về ngã vào một nhóm:
Thân kiến (sakkāyadiṭṭhi), hỷ ý kiến, thường kiến, ngã kiến và đoạn kiến đều là tà kiến.
Hai câu này đặt cạnh nhau cho thấy cách Tạng Vi Diệu Pháp nhìn: nỗi sợ chết là "sự sợ sệt của tâm", và thường kiến, đoạn kiến là những kiến, không phải sự thật về thế giới.
Ngài Buddhaghosa, trong Thanh Tịnh Đạo (bản dịch Thích Nữ Trí Hải; đây là luận thư thời Chú giải, không thuộc Tạng Kinh), giải thích vì sao người ta dễ tin có một cái tôi không đổi. Ngài viết rằng khi nhìn chuỗi nhân quả nối nhau không gián đoạn:
Người thấy sai thì bám lấy thường kiến do thấy đồng nhất trong dòng tương tục không gián đoạn qua dây chuyền nhân quả này.
Hình ảnh này rất gần với kinh nghiệm hằng ngày: vì sáng nào cũng thức dậy trong "cùng" một thân, nên ta tưởng có một cái gì đó đứng yên suốt sáu mươi năm. Ngài Buddhaghosa cũng viết về chữ "ngã" như một tên gọi quy ước:
Cũng vậy, khi có năm uẩn kể như đối tuợng chấp thủ, thì có ra danh từ thông dụng là "chúng sanh" "ngã"
và chỉ ra hai lối rẽ của người tin có một cái ngã thật:
Nếu y kết luận rằng nó không đi đến đoạn diệt, thì rơi vào thường kiến. Nếu y kết luận, ngã ấy đi đến đoạn diệt, thì rơi vào đoạn kiến.
Tên ông Tường trên tờ di chúc là một "danh từ thông dụng" đúng nghĩa: cần thiết, có giá trị pháp lý, dùng để chỉ một dòng sống cụ thể. Rắc rối chỉ bắt đầu khi tên gọi ấy được nắm như một cái ngã, rồi bị đẩy vào một trong hai lối: "nó sẽ còn mãi" hoặc "nó sẽ mất sạch".
Chuyện gì xảy ra khi ngòi bút dừng lại
Quay lại cái bàn của ông Tường. Đi chậm từng nhịp.
Mắt đọc dòng chữ "sau khi tôi qua đời". Đó là một sự tiếp xúc. Ngay sau đó, một cảm giác trong thân: ngực hơi thắt, tay chậm lại. Cảm giác ấy tự nó chỉ là cảm giác. Nhưng tâm kể thêm, rất nhanh: rồi mình sẽ đi đâu? Căn nhà này sẽ ra sao khi không có mình? Từ câu chuyện ấy nảy ra một thúc bách: phải giữ lại, phải sắp đặt cho chắc. Và tâm nắm lấy phản ứng quen.
Mỗi người nắm một kiểu:
- Trì hoãn. Gấp tờ giấy lại, "để tháng sau". Tháng sau rồi tháng sau nữa. Không phải vì bận, mà vì mỗi lần mở ra là một lần phải nhìn chữ "qua đời".
- Kiểm soát đến từng chi tiết. Thêm điều khoản này đến điều khoản khác: ai được ở phòng nào, đồ thờ đặt ra sao, con cháu không được làm gì. Mỗi dòng thêm vào cho chút yên ổn, như thể "tôi" vẫn đang điều khiển được.
- Gạt đi bằng một câu cứng. "Chết là hết, lo gì." Nghe như buông bỏ, nhưng thật ra là nhảy từ "tôi sẽ còn mãi" sang "tôi sẽ mất sạch", từ thường kiến sang đoạn kiến.
Ba phản ứng trông khác nhau. Cả ba cùng phục vụ một câu: cái tôi này phải được bảo toàn, hoặc bằng cách né, hoặc bằng cách nắm chặt hơn, hoặc bằng cách tuyên bố nó biến mất cho xong.
Điểm gãy nằm ở đúng một chỗ: cái thắt ngực khi đọc chữ "qua đời" không đòi mình phải thêm điều khoản thứ mười. Ý nghĩ "cái tôi này phải được giữ lại" mới đòi. Khoảng trống rất nhỏ giữa lúc ngực vừa thắt và lúc tay vừa viết thêm một dòng là chỗ người ta có thể thấy: à, đây là một ý nghĩ đang khởi lên. Không cần đánh bại nó. Chỉ cần thấy nó là một ý nghĩ, đúng như kinh gọi: một kiến.
Một tờ di chúc viết từ chỗ thấy rõ
Thấy rõ không làm người ta bỏ bút. Nó làm tờ giấy nhẹ đi.
Khi tách được hai việc trên cùng một tờ giấy, việc thứ nhất trở nên đơn giản hơn: chia thế nào cho công bằng, rõ ràng, hợp pháp, để người ở lại không phải đoán ý mình. Đó là một việc của lòng thương, một sự trao lại. Việc thứ hai thì không cần viết ra giấy. Nó cần được nhìn: mỗi lần muốn thêm một dòng "phải giữ nguyên", hỏi một câu: dòng này giúp con mình, hay giúp cái "tôi" của mình yên tâm rằng nó vẫn còn đó?
Kinh không bảo người tại gia đừng có tài sản, đừng lo cho con cháu. Kinh chỉ ra rằng không vật sở hữu nào được nắm giữ mà thường còn, và không sự nắm giữ nào vào một tự ngã mà không kéo theo sầu bi. Một người viết di chúc với hiểu biết ấy vẫn có thể dặn dò kỹ lưỡng. Chỉ khác là lời dặn ấy được viết để trao đi, không phải để giữ mình lại.
Những điều không được bỏ qua
- Di chúc là văn bản pháp lý. Hình thức, người làm chứng, công chứng hay chứng thực, năng lực của người lập di chúc, quyền của những người thừa kế theo luật: những điều này có quy định riêng và có thể thay đổi. Hãy hỏi luật sư, công chứng viên hoặc cơ quan tư pháp nơi bạn sống trước khi hoàn tất. Bài này không phải tư vấn pháp lý.
- Thấy rõ "cái tôi" không phải lý do để không viết di chúc. Không để lại lời dặn rõ ràng có thể khiến người thân tranh chấp, mất tình cảm. Lo liệu chu đáo cho người ở lại là việc nên làm.
- Nếu bạn bị thúc ép ký, bị dọa, hay không được tự quyết về tài sản của mình, dù bởi người thân, an toàn và quyền lợi của bạn đi trước mọi lời bàn về buông bỏ. Hãy tìm đến luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền.
- Nếu việc nghĩ về cái chết làm bạn mất ngủ nhiều tuần, hoảng loạn, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với người thân ngay hôm nay và tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
- Nếu bạn đang có bệnh tim mạch hay bệnh mạn tính, hãy tiếp tục theo dõi và điều trị theo chỉ định của bác sĩ. Thấy một ý nghĩ là ý nghĩ không có nghĩa là xem nhẹ thân thể.
Điều có thể thử trong tuần này
- Tách tờ giấy làm hai. Lấy một tờ nháp, kẻ đôi. Bên trái: những điều cần dặn để người ở lại dễ sống, dễ làm (giấy tờ ở đâu, chia thế nào, nợ nần còn gì). Bên phải: những điều bạn muốn "phải giữ nguyên" sau khi mình mất. Đọc lại bên phải, và với mỗi dòng, hỏi: dòng này cho ai?
- Dừng một nhịp ở chữ "qua đời". Khi viết hay đọc chữ ấy, để ý thân: ngực, tay, hơi thở. Chỉ gọi tên: đây là cảm giác thắt lại. Đây là ý nghĩ "mình phải còn". Không cần đuổi nó đi.
- Quán một câu mỗi sáng. Nhìn một vật mình quý, ví dụ cái đồng hồ, cuốn sách, chậu cây, và đọc thầm: "Cái này không phải của tôi; cái này không phải là tôi; cái này không phải tự ngã của tôi." Không cần tin ngay. Chỉ cần thấy tâm phản ứng thế nào.
- Nói một lời dặn bằng miệng. Ngoài tờ giấy, chọn một điều bạn muốn con cháu biết, không phải về tài sản, mà về cách sống, và nói ra trong tuần này. Lời ấy không cần công chứng.
- Hẹn ngày gặp luật sư hoặc công chứng viên. Đừng để việc thứ hai làm trì hoãn việc thứ nhất.
Dấu hiệu tự kiểm. Không phải "mình hết sợ chết chưa". Mà là: lần tới khi muốn thêm một dòng "phải giữ nguyên", mình có nhận ra ý nghĩ ấy sớm hơn một nhịp không, và tờ di chúc của mình có ngắn lại một chút không?
Một buổi sáng tháng Mười, ông Tường ngồi lại bàn. Ông gạch đi bốn dòng: căn nhà không được bán, tủ sách không được cho, bàn thờ phải đúng hướng, cây mai phải giữ. Ông giữ lại phần chia tài sản, thêm một dòng ghi chỗ cất giấy tờ, rồi hẹn văn phòng công chứng chiều thứ Năm. Tối đó, ông gọi cô con gái út, kể chuyện cây mai ông trồng năm cô ra đời. Ông không dặn phải giữ nó. Ông chỉ kể. Cô con gái im một lúc, rồi nói: "Con sẽ chăm nó, ba." Ông cười, và lần đầu tiên sau nhiều tháng, câu ấy làm ông nhẹ đi chứ không làm ông yên tâm.
Câu hỏi cộng đồng
Nếu hôm nay bạn viết di chúc, dòng nào bạn thấy khó viết nhất: dòng chia tài sản, hay dòng "sau khi tôi qua đời"?
Từ ngữ trong bài
- Kiến (diṭṭhi): cách nhìn được nắm giữ. Kinh gọi "tự ngã ấy của ta sẽ vĩnh viễn tồn tại" là một tà kiến.
- Thường kiến (sassatadiṭṭhi): kiến cho rằng có một cái ngã thường còn, không biến chuyển.
- Đoạn kiến: kiến cho rằng cái ngã ấy sẽ bị đoạn diệt hoàn toàn. Cả hai cực đều là tà kiến.
- Thân kiến (sakkāyadiṭṭhi): kiến lấy năm uẩn làm ta, hoặc thấy ta trong năm uẩn.
- Tự thân: theo lời Tỷ-kheo-ni Dhammadinnā (MN 44), là năm thủ uẩn; tập khởi do khát ái: dục ái, hữu ái, phi hữu ái.
- Hữu ái: khát khao được tồn tại, được tiếp tục.
- Tử nạn (maraṇabhaya): theo Bộ Phân Tích, là sự sợ sệt của tâm vì sự chết.
NGUỒN ĐÃ ĐỐI CHIẾU
Mọi câu trích tiếng Việt trong khối trích đã được đối chiếu nguyên văn với các bản dịch ghi dưới đây.
Trung Bộ — bản dịch HT. Thích Minh Châu (trọn bộ 152 kinh)
- MN 2 Tất Cả Các Lậu Hoặc: sáu tà kiến, gồm "Ta có tự ngã", "Ta không có tự ngã", tự ngã "thường trú, thường hằng… sẽ vĩnh viễn tồn tại"; "như vậy gọi là tà kiến, kiến trù lâm…". Người nói: Thế Tôn. Phản chứng, đã trả lời. [KINH VĂN]
- MN 22 Ví Dụ Con Rắn: kiến "sau khi chết, tôi sẽ thường còn"; người mang kiến ấy sầu muộn khi nghe pháp; không vật sở hữu được nắm giữ nào thường còn. Người nói: Thế Tôn. [KINH VĂN]; áp vào việc viết di chúc là [ỨNG DỤNG].
- MN 28 Đại Kinh Dụ Dấu Chân Voi: "thân thể yểu thọ do khát ái chấp thủ này… không có gì để có thể nói là tôi, là của tôi, hay tôi là". Người nói: Tôn giả Xá-lợi-phất, không phải lời Phật. [KINH VĂN, lời đệ tử]
- MN 44 Tiểu Kinh Phương Quảng: tự thân là năm thủ uẩn; tập khởi là khát ái (dục ái, hữu ái, phi hữu ái). Người nói: Tỷ-kheo-ni Dhammadinnā, thuật lại cách Thế Tôn gọi. Phản chứng, đã trả lời. [KINH VĂN, lời đệ tử]
- MN 109 Đại Kinh Mãn Nguyệt: câu hỏi "những hành động do vô ngã làm đã được ngã nào cảm thọ kết quả?" là ý nghĩ của một vị Tỷ-kheo; lời đáp "các Ông đã được Ta huấn luyện tìm kiếm nhân duyên" là của Thế Tôn. [KINH VĂN]
Tương Ưng Bộ — bản dịch HT. Thích Minh Châu
- SN 22.15 Vô Thường: sắc… thức vô thường, khổ, vô ngã; quán "cái này không phải của tôi; cái này không phải là tôi; cái này không phải tự ngã của tôi". Người nói: Thế Tôn. [KINH VĂN]
- SN 22.22 Gánh Nặng: gánh nặng là năm thủ uẩn; kẻ mang gánh nặng là "người", có tên, có dòng họ; đặt gánh nặng xuống là sự ly tham, không chấp thủ. Người nói: Thế Tôn. Phản chứng, đã trả lời; bài không suy diễn "người" ấy thường hằng hay không. [KINH VĂN]
- SN 44.10 Ānanda (hay Sự có mặt của ngã): Thế Tôn im lặng trước câu hỏi của Vacchagotta; "Có tự ngã" thuộc thường kiến, "Không có tự ngã" thuộc đoạn kiến. Người nói: Thế Tôn. Phản chứng, đã trả lời. [KINH VĂN]
Tăng Chi Bộ — bản dịch HT. Thích Minh Châu
- AN 4.33 Sư Tử: chư Thiên sống lâu nghĩ "chúng ta là vô thường… nhưng chúng ta nghĩ là chúng ta thường còn". Người nói: Thế Tôn (thuật lại ý nghĩ của chư Thiên). [KINH VĂN]
Luật Tạng — Đại Phẩm 1, bản dịch Tỳ-khưu Indacanda (song ngữ Pāḷi–Việt)
- Vin Mv I, Vô Ngã Tướng: "nếu Sắc này là Ngã thì Sắc này không thể đi đến bệnh hoạn… ‘Sắc của ta hãy là như vầy…’"; dịch giả chú nên hiểu "Sắc không phải là Ngã". Người nói: Thế Tôn, nói với nhóm năm vị tỳ khưu. [KINH VĂN]; áp vào điều khoản di chúc là [ỨNG DỤNG].
Tạng Vi Diệu Pháp — Bộ Phân Tích (Vibhaṅga), bản dịch HT. Tịnh Sự (cảo bản)
-: tử nạn (maraṇabhaya) là sự sợ sệt của tâm vì sự chết.: thân kiến, hỷ ý kiến, thường kiến, ngã kiến và đoạn kiến đều là tà kiến. Tầng Tạng Vi Diệu Pháp, không thuộc Nikāya. [VI DIỆU PHÁP]
Luận thư — Thanh Tịnh Đạo, Ngài Buddhaghosa, bản dịch Thích Nữ Trí Hải
- XVII.310: người thấy sai bám lấy thường kiến do thấy đồng nhất trong dòng tương tục không gián đoạn. [LUẬN THƯ]
- XVIII.28–29: "chúng sanh", "ngã" là danh từ thông dụng khi có năm uẩn làm đối tượng chấp thủ; tin có ngã thì rơi vào thường kiến hoặc đoạn kiến. Lời Ngài Buddhaghosa; câu kinh được dẫn lại trong đoạn này không được bài dùng. [LUẬN THƯ]
Tham chiếu, không trích trong thân bài: MN 140 Giới Phân Biệt; AN 4.177 Rāhula; SN 22.92 Rāhula; SN 22.43 Tự Mình Làm Hòn Đảo; MN 35 Tiểu Kinh Saccaka; MN 28 phần sau (lời Tôn giả Xá-lợi-phất); Luật Đại Phẩm, trang Pāḷi Anattalakkhaṇa và đoạn duyên khởi dưới cội Bồ-đề; Phân Tích Đạo và Đại Diễn Giải (truyền thống quy cho Tôn giả Xá-lợi-phất) về thường kiến lấy thân làm nền tảng; Thanh Tịnh Đạo XX.102; Chú giải và Phụ chú giải Pāḷi về hữu ái câu hữu thường kiến.
[DIỄN GIẢI TRUE DHAMMA]: tà kiến nền "có một cái tôi thường hằng cần được bảo toàn"; "hai việc trên cùng một tờ giấy"; vận dụng "Sắc của ta hãy là như vầy" vào điều khoản di chúc; ba kiểu phản ứng khi ngòi bút dừng lại; điểm gãy giữa cảm giác và ý nghĩ; năm việc thử trong tuần. Nhân vật ông Tường và hai con gái là hư cấu tổng hợp.
Dữ kiện ngoài kinh điển: bài không dẫn số liệu, điều luật hay nghiên cứu nào. Các lưu ý về thủ tục di chúc, sức khỏe và hỗ trợ tâm lý là lời khuyên phổ thông, không phải tư vấn pháp lý hay y khoa.
No comments:
Post a Comment