Khi Bị Giáng Chức Sau Nhiều Năm Phấn Đấu: Nhìn Lại Để Thấy Giá Trị Bản Thân Không Phải Là Thành Tích

Bị giáng chức có một cái đau mà mất việc không có: mình vẫn phải ở lại. Vẫn cổng ấy, thang máy ấy, những gương mặt ấy, chỉ có chỗ ngồi đã khác. Mỗi sáng mình đi ngang căn phòng từng là của mình, nghe người khác được gọi bằng chức danh từng là của mình. Chín năm, mười năm phấn đấu, giờ gói lại trong một tờ quyết định điều chuyển. Rồi một câu hỏi lặng lẽ trồi lên, khó nói với ai: vậy rốt cuộc mình là ai, nếu những gì mình gây dựng có thể bị rút lại chỉ trong một buổi họp? Bài này không bảo bạn đừng buồn, cũng không bảo phấn đấu là vô nghĩa. Nó chỉ tách hai thứ đã dính vào nhau quá lâu: kết quả bên ngoài và con người mình.

Chậu trầu bà dời từ phòng kính ra dãy bàn chung

Chị Hoà bốn mươi sáu tuổi, làm ở một công ty may xuất khẩu được mười lăm năm, chín năm cuối là trưởng phòng kế hoạch. Chị là người thuộc lịch giao hàng của từng đơn, biết xưởng nào chậm vì thiếu chỉ, xưởng nào chậm vì thiếu người. Đêm Ba Mươi Tết năm ấy chị còn ngồi ở công ty gọi cho khách bên kia bán cầu.

Mùa hè năm nay, công ty được một tập đoàn mua lại. Phòng kế hoạch nhập với phòng điều độ. Tập đoàn cử một anh ba mươi tư tuổi về làm trưởng phòng mới, có bằng thạc sĩ quản trị chuỗi cung ứng. Chị được "bố trí làm phó phòng, phụ trách mảng nội địa". Cuộc họp kéo dài hai mươi phút. Lời lẽ tử tế. Lương giảm một bậc.

Sáng thứ Hai, chị bê chậu trầu bà từ căn phòng kính ra một bàn ở dãy giữa. Tấm biển tên cũ, Trưởng phòng Kế hoạch, chị cất vào ngăn kéo, không nỡ vứt. Chữ ký trong email đổi một dòng. Tuần đầu, chị nhận ra mình không còn trong danh sách nhận bản sao của mấy chuỗi thư quan trọng. Không ai cố ý. Chỉ là hệ thống đã cập nhật.

Buổi giao ban thứ Năm, anh trưởng phòng mới trình bày quy trình mới. Một chỗ trong quy trình ấy chị biết chắc sẽ vỡ vào tháng Mười, khi đơn hàng mùa đông dồn về. Chị giơ tay, rồi hạ xuống. Tối về, chị ngồi trong xe dưới hầm gửi xe rất lâu, máy chưa nổ. Trong đầu chạy đi chạy lại một câu: chín năm, rốt cuộc mình đáng giá có bấy nhiêu.

(Chuyện chị Hoà là hư cấu, ghép từ nhiều hoàn cảnh.)

Cái đau nằm ở hai lớp

Hãy hỏi thẳng: chị Hoà đang mất gì?

Lớp thứ nhất là mất mát thật: một phần thu nhập, quyền quyết định, một kế hoạch đời đã tính trước, có khi cả sự công bằng. Không nên gọi những thứ ấy là "chỉ là chấp". Có những cuộc giáng chức bất công, và nỗi buồn trước bất công là chuyện bình thường của con người.

Nhưng còn lớp thứ hai, và chính lớp này làm buổi giao ban thứ Năm đau đến vậy. Chị mất một vị trí trong câu chuyện về chính mình. Chín năm, mỗi lần được gọi "chị trưởng phòng", mỗi lần một đơn hàng khó giao đúng hạn, là một lần được xác nhận thầm lặng: mình là người giỏi, người đứng đầu, người mà thiếu mình thì rối. Thành tích không chỉ là thành tích. Nó đã thành câu trả lời cho câu hỏi "tôi là ai".

Tà kiến nền ở đây, nói gọn:

"Kết quả bên ngoài quyết định tôi là ai."

Câu này không ai dạy bằng lời. Nó được dạy bằng bảng xếp hạng ở trường, bằng câu "con nhà người ta", bằng những buổi tổng kết mà tên mình được đọc đầu tiên. Nó cũng trông rất giống một đức tính: cầu tiến, có trách nhiệm. Vì vậy phải tách cẩn thận. Phấn đấu là đáng quý. Làm tốt việc là đáng mừng. Điều bài này soi là bước nhảy phía sau: vì mình đạt được những thứ ấy nên mình mới là người có giá trị. Đến ngày kết quả bị rút lại, bước nhảy ấy đổi chiều: chức danh đã mất, vậy giá trị của mình cũng mất.

Kinh gọi đúng tên: được và mất, danh và không danh

Trong Kinh Tùy Chuyển Thế Giới (AN 8.5), Thế Tôn nói với các Tỷ-kheo về tám pháp thế gian (aṭṭha lokadhammā), rồi kết bằng một bài kệ:

Lợi dưỡng, không lợi dưỡng, / Danh vọng, không danh vọng / Chỉ trích và tán thán / An lạc và đau khổ / Những pháp này vô thường / Không thường hằng biến diệt

Chức trưởng phòng là danh vọng. Tấm biển tên cất vào ngăn kéo là không danh vọng. Lương giảm một bậc là không lợi dưỡng. Bài kệ không nói những thứ ấy là ảo ảnh, cũng không nói chúng không quan trọng. Nó chỉ nói một điều đơn giản đến mức người ta hay quên: chúng không thường hằng.

Bài kinh kế tiếp (AN 8.6) còn nói rõ hơn, và câu này đáng đọc chậm:

Với kẻ phàm phu không nghe pháp, này các Tỷ-kheo, sanh ra lợi dưỡng, không lợi dưỡng, danh vọng, chỉ trích, tán thán, an lạc, đau khổ. Với vị Thánh đệ tử nghe pháp, cũng sanh ra lợi dưỡng, không lợi dưỡng, danh vọng, chỉ trích, tán thán, an lạc, đau khổ.

Cũng sanh ra. Người hiểu pháp không được miễn bị giáng chức. Không có chỗ nào trong kinh hứa rằng sống đúng thì sẽ không bao giờ mất vị trí. Điều khác nhau nằm ở chỗ khác.

Về người chưa nghe pháp, Thế Tôn nói:

Người ấy thuận ứng với lợi dưỡng được khởi lên và nghịch ứng với không lợi dưỡng; thuận ứng với danh vọng được khởi lên và nghịch ứng với không danh vọng

và kết lại:

Ta nói rằng, người ấy không thoát khỏi khổ.

Còn với vị Thánh đệ tử, khi lợi dưỡng hay danh vọng khởi lên, vị ấy suy tư rằng nó vô thường, khổ, biến hoại, và vì vậy:

lợi dưỡng này không xâm nhập tâm của vị ấy và an trú

Rồi:

không thuận ứng với danh vọng được khởi lên , không nghịch ứng với không danh vọng

Hai chữ "thuận ứng" và "nghịch ứng" là hai mặt của một bàn tay. Chín năm làm trưởng phòng, nếu tâm đã ôm chặt danh vọng ấy, thì sức ôm ấy không biến mất khi chức danh mất. Nó đổi chiều, thành sức cự lại. Cái ngồi lặng trong hầm gửi xe không chỉ là buồn vì mất chức. Nó còn là chín năm ôm chặt đang trả hoá đơn.

Kinh không dùng chữ "giá trị bản thân" của thời nay. Nhưng kinh chỉ đúng chỗ khổ: không nằm ở việc tờ quyết định được ký, mà ở chỗ danh vọng và không danh vọng đã được để cho "xâm nhập tâm và an trú".

Cái thước không đổi, chỉ vạch đổi

Tại sao một buổi giao ban bình thường lại làm mình thấy nhỏ đi? Vì phía dưới có một cái thước.

Trong Kinh Soṇa (SN 22.49), Thế Tôn nói với Soṇa, con một gia chủ, về những người dựng cái "ta" trên năm uẩn vốn đổi thay rồi đem ra so đo:

… quán thức vô thường, khổ, biến hoại là : "Ta tốt đẹp hơn", hay quán: "Ta bằng nhau", hay quán: "Ta hạ liệt hơn"; những vị ấy đâu phải là những ai khác, nếu không phải là những người không thấy như thật!

Chữ Pāḷi cho phép đo này là māna, mạn. Ta quen nghĩ mạn là kiêu ngạo, là "ta hơn". Nhưng đoạn kinh đặt cả ba vế cạnh nhau. Câu "chín năm, rốt cuộc mình đáng giá có bấy nhiêu" cũng là một phép đo trên cùng cái thước ấy, chỉ là ở vạch dưới.

Tạng Vi Diệu Pháp nói điều này còn rõ hơn. Trong Bộ Pháp Tụ (Dhammasaṅgaṇī, bản cảo dịch của HT. Tịnh Sự), ngã mạn được định nghĩa là:

Cách so sánh cho rằng ta tốt hơn họ, ta bằng họ, ta thua họ

Đây là phân tích của tầng Abhidhamma, không phải lời thuyết giảng trong Kinh. Nhưng nó gỡ cho người vừa bị giáng chức một hiểu lầm lớn. Ta tưởng mình đang khiêm tốn khi nghĩ "mình thua cậu ấy rồi". Theo cách phân tích này, "ta thua họ" vẫn là mạn, cùng một họ với "ta hơn họ". Chín năm, chị Hoà đứng ở vạch "hơn". Mùa hè năm nay chị tụt xuống vạch "thua". Cái thước không đổi.

Bộ Phân Tích (Vibhaṅga), cùng bản dịch, còn chỉ ra những chỗ người ta hay dựa vào để dựng mạn. Khi định nghĩa tà mạn (micchāmāno), văn bản kể:

chấp với phận sự công việc, ô uế với nghề nghiệp, ô uế với tài năng, ô uế với học vấn

và tả dáng của tâm lúc ấy là:

cách tự cao, cách hãnh diện, cách nâng mình lên như cờ

Công việc, nghề nghiệp, tài năng, học vấn: đúng bốn thứ mà một bản lý lịch nghề nghiệp liệt kê. Cũng trong phần này, Bộ Phân Tích xếp vào tà tư duy lối suy xét "đừng ai coi rẻ ta" dựa trên sự trưởng thượng trong công việc, nghề nghiệp, học vấn. Chức danh là cột cờ. Khi cột cờ bị hạ, cái cảm giác "rơi" kia không phải là con người rơi. Đó là lá cờ hạ xuống.

Có một bài kệ trong Trưởng Lão Tăng Kệ đáng đặt cạnh đây. Đó là lời của Trưởng lão Jenta, không phải lời của Đức Phật, kể lại chính mình trước khi gặp Đạo Sư:

Ta say đắm tự kiêu, / Với sanh chủng, tài sản, / Địa vị và dung sắc, / Kể cả với quyền lực, / Tham đắm và mê say. / Ta sống kiêu mạn vậy, / Xem không ai bằng ta,

Và khi kể lại điều đã thay đổi, vị ấy nói:

Quá mạn, ty liệt mạn, / Ngã mạn được chặt dứt,

"Ty liệt mạn" (omāna) là mạn ở vạch dưới, cảm giác mình thấp kém. Điều đáng để ý: vị Trưởng lão không nói mình đã đổi từ "quá mạn" sang "ty liệt mạn" cho khiêm tốn. Cả hai cùng được chặt dứt. Lối ra không phải là leo lại lên vạch trên, cũng không phải chấp nhận nằm ở vạch dưới. Lối ra là thôi đặt mình lên cái thước.

Chuyện gì xảy ra trong buổi giao ban thứ Năm

Quay lại phòng họp.

Anh trưởng phòng mới đọc danh sách phân công. Tên chị Hoà ở dòng thứ tư. Đó là một sự tiếp xúc: mắt thấy, tai nghe. Ngay sau đó, trong thân: mặt hơi nóng, bụng thắt lại, tay đặt lên bàn rồi rút về. Cảm giác ấy tự nó chưa đòi gì. Nhưng tâm kể thêm, nhanh hơn cả ý thức: mình bị xếp sau rồi. Ai cũng thấy. Từ câu chuyện ấy nảy ra một thúc bách: phải làm gì đó để cảm giác này đi ngay.

Mỗi người nắm một kiểu:

• Chứng minh lại. Làm gấp đôi, ở lại muộn hơn, gửi email lúc mười một giờ đêm để ai đó thấy. Không phải vì việc cần, mà vì cần được thấy là vẫn giỏi.
• Rút lui. "Giờ không phải việc của tôi nữa." Làm đủ giờ, không góp ý, để quy trình mới tự vỡ rồi thầm nghĩ: thấy chưa.
• Hạ người kia xuống. "Cậu ấy có bằng cấp nhưng đã bao giờ xuống xưởng đâu." Mỗi câu như vậy kéo mình về vạch "hơn" thêm một chút.
• Hạ chính mình xuống. "Chắc mình lỗi thời thật rồi. Mình chẳng ra gì." Nghe như khiêm tốn, nhưng vẫn là cầm cùng cái thước.

Bốn phản ứng trông rất khác nhau. Cả bốn phục vụ một câu: tôi phải đứng ở một vạch đáng nể thì mới được yên. Mỗi lần phản ứng ấy "có tác dụng", câu kia được nuôi thêm một chút, và cả một cách đi làm được sắp lại quanh việc né cảm giác nóng mặt ấy.

Điểm gãy nằm ở đúng một chỗ: cảm giác nóng mặt không đòi mình phải chứng minh, phải rút lui, hay phải hạ ai xuống. Nỗi thèm thoát khỏi cảm giác ấy mới đòi. Khoảng trống giữa lúc mặt vừa nóng và lúc miệng vừa mở là chỗ mình thật sự có lựa chọn. Hôm thứ Năm ấy, chị Hoà giơ tay rồi hạ xuống. Câu hỏi đáng hỏi không phải "đáng lẽ chị có nên nói không", mà là: bàn tay hạ xuống vì thấy chưa đúng lúc, hay vì sợ mình trông như người cũ không chịu buông?

Cành lá và lõi cây

Có một hình ảnh kinh điển cho điều mà nhiều người chỉ thấy sau khi bị giáng chức.

Trong Đại Kinh Thí Dụ Lõi Cây (MN 29), Thế Tôn nói với các Tỷ-kheo về một người xuất gia vì muốn thoát khổ, rồi được lợi dưỡng, tôn kính, danh vọng:

Do lợi dưỡng, tôn kính, danh vọng này, vị ấy khen mình, chê người: "Ta được lợi dưỡng như vậy, được danh vọng như vậy. Còn các Tỷ-kheo khác ít được biết đến, ít có uy quyền".

Ngài ví người ấy như một người đi tìm lõi cây, đứng trước một cây lớn có lõi, mà lại:

chặt cành lá, lấy chúng mang đi, tưởng rằng đó là lõi cây.

Bối cảnh bài kinh là đời sống xuất gia; đem nó vào chuyện công sở là phần vận dụng của bài này. Chức danh, phòng kính, chỗ đứng trong danh sách nhận thư: đó là cành lá. Cành lá không xấu; cây nào cũng có. Chỉ là khi mang cành lá về và tưởng đó là lõi, đến ngày cành lá bị cắt đi, mình tưởng cả cái cây đã mất.

Kinh Chân Nhân (MN 113) đặt ra một câu hỏi để phân biệt hai thứ ấy. Thế Tôn mô tả người phi Chân nhân nghĩ:

Ta được nhiều người biết, có danh xưng, còn các Tỷ-kheo này được ít người biết đến, không được trọng vọng

Còn người Chân nhân thì nghĩ:

Không phải vì mình được nhiều người biết đến mà các tham pháp đi đến đoạn trừ, hay sân pháp đi đến đoạn trừ, hay các si pháp đi đến đoạn trừ.

và tiếp:

Nếu một người xuất gia không được nhiều người biết, không có danh xưng, và người ấy hành trì đúng pháp và thuận pháp, hành trì chơn chánh, hành trì thuận pháp, thời ở đây, người ấy được kính trọng, ở đây, người ấy được tán thán

Kinh nói với các Tỷ-kheo; áp vào người đi làm là vận dụng. Nhưng câu hỏi Chân nhân đặt ra dùng được cho bất kỳ ai vừa mất một chức danh: chức danh ấy có làm tham, sân, si của mình bớt đi không? Nếu không, thì mất nó cũng không làm mình mất phần quý nhất. Thước đo dời từ vị trí sang cách sống.

"Có hợp lý chăng nếu quán cái ấy là: cái này là tôi?"

Trong cùng Kinh Soṇa, sau khi nói về cái thước hơn, bằng, kém, Thế Tôn hỏi Soṇa từng uẩn một: sắc là thường hay vô thường, cái gì vô thường là khổ hay lạc. Rồi Ngài hỏi:

Cái gì vô thường, khổ, chịu sự biến hoại, có hợp lý chăng nếu quán cái ấy là: "Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi"?

Soṇa đáp:

Thưa không, bạch Thế Tôn.

Câu hỏi nói về năm uẩn, không nói về chức vụ. Cần giữ ranh giới ấy. Nhưng nếu ngay cả thân và tâm này, vốn gần mình nhất, cũng không hợp lý để quán là "tôi", thì một chức danh do người khác bổ nhiệm, ghi trên một tờ quyết định, càng không phải là "tôi". Nó là một vai được giao trong một khoảng thời gian, ở một nơi chốn.

Với Tôn giả Rāhula (SN 22.91), Thế Tôn nói về cách thấy giúp người ta không còn ngã mạn đối với thân này và mọi tướng bên ngoài: mọi sắc, thọ, tưởng, hành, thức:

tất cả pháp, sau khi thấy với chánh trí tuệ là: "Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi", thì sẽ được giải thoát, không có chấp thủ.

Tăng Chi Bộ (AN 4.185) ghi lại bốn điều được gọi là "sự thật Bà-la-môn", nói với các du sĩ, và kết rằng đó là những điều Ngài tự mình chứng ngộ và tuyên bố. Một trong số đó là:

"Tất cả hữu là vô thường, khổ, chịu sự biến hoại"

và người thắng tri sự thật ấy thì:

không nghĩ đến: "Ta hơn (các người khác)", không nghĩ đến: "Ta bằng (các người khác)", không nghĩ đến: "Ta là hạ liệt".

Thấy như thật không có nghĩa là tìm ra mình thật ra đứng ở vạch nào. Nó có nghĩa là thôi đặt cái "ta" lên cái thước.

Ba câu phản biện, và bài này không né

Người đọc kỹ sẽ có những câu hỏi rất chính đáng. Đây là ba câu, trả lời đúng theo văn bản.

Thứ nhất: chẳng phải kinh khen người nỗ lực, làm ra của cải chính đáng sao? Đúng vậy. Trong Kinh Tăng Chi (AN 4.61), Thế Tôn nói với gia chủ Anāthapiṇḍika về bốn điều người đời mong mà khó được:

"Mong rằng tài sản khởi lên cho ta đúng pháp". Ðây là pháp thứ nhất, khả lạc, khả hỷ, khả ý, khó được ở đời. "Tài sản đã được đúng pháp, mong rằng tiếng tốt được đồn về ta, cùng với bà con, và các bậc Thầy". Ðây là pháp thứ hai

Và cũng trong bài kinh ấy, Ngài nói về vị Thánh đệ tử:

với tài sản thâu hoạch được do nỗ lực tinh tấn, tích lũy được do sức mạnh cánh tay, do mồ hôi đổ ra đúng pháp, thâu hoạch đúng pháp

Kinh không coi nỗ lực, của cải chính đáng hay tiếng tốt là vô giá trị. Nói khác đi là sai. Chín năm chị Hoà thức khuya giữ đơn hàng, đó là mồ hôi đổ ra đúng pháp, đáng được trân trọng, và bài này cũng trân trọng nó. Nhưng hãy đọc đúng chữ: kinh gọi tiếng tốt là điều khả lạc, khả ý, khó được, tức là điều đáng mong và đáng vui. Kinh không nói con người là tiếng tốt ấy. Một thứ có thể đáng quý mà vẫn không phải là mình. Và AN 8.6 đã nói rõ: danh vọng ấy, dù đến đúng pháp, vẫn nằm trong tám pháp thế gian, vẫn vô thường.

Thứ hai: chẳng phải kinh đánh giá con người bằng hành động sao? Vậy đánh giá bằng thành tích là đúng chứ? Trong Kinh Vāseṭṭha (MN 98), hai thanh niên Bà-la-môn tranh luận người ta là Bà-la-môn do dòng dõi hay do hành động. Thế Tôn đáp bằng kệ:

Không phải do sanh đẻ, Ðược gọi Bà-la-môn, Không phải do sanh đẻ, Gọi phi Bà-la-môn. Chính do sự hành động Ðược gọi Bà-la-môn, Chính do sự hành động Gọi phi Bà-la-môn.

Đúng là kinh đánh giá con người theo hành động, không theo dòng dõi. Cũng bài kinh ấy kể rằng người sống bằng nghề nông, nghề buôn, hay làm vua đều được gọi theo nghề mình làm: chức danh nghề nghiệp là cách gọi theo việc người ta đang làm. Nhưng "hành động" trong kệ là hành động thân, lời, ý, thiện hay bất thiện, không phải chỉ số KPI hay cấp bậc trong sơ đồ tổ chức. Một chức danh có thể bị rút lại bằng một tờ quyết định. Cách mình đã đối xử với người dưới quyền suốt chín năm, sự trung thực khi báo cáo một đơn hàng trễ, không có tờ quyết định nào rút lại được.

Thứ ba: "Ta là chủ nhân của nghiệp". Vậy bị giáng chức là do nghiệp, là đáng chịu? Trong Kinh Sự Kiện Cần Phải Quan Sát (AN 5.57), Thế Tôn dạy năm điều mà nữ hay nam, tại gia hay xuất gia, đều nên thường quán. Hai trong năm điều ấy là:

Tất cả pháp khả ái, khả ý đối với ta sẽ phải đổi khác sẽ phải biến diệt … Ta là chủ nhân của nghiệp, là thừa tự của nghiệp, nghiệp là thai tạng, nghiệp là quyến thuộc, nghiệp là điểm tựa. Phàm nghiệp nào ta sẽ làm thiện hay ác, ta sẽ thừa tự nghiệp ấy

Đọc kỹ, đây là điều để mình tự quán về mình, và cũng trong kinh này, việc quán ấy được nói là để kiêu mạn và ác hạnh được giảm thiểu. Kinh không nói việc mất một chức vụ cụ thể là quả của một nghiệp cụ thể nào. Bài này cũng không nói vậy, và không ai nên dùng câu kinh này để phán người khác, hay để tự kết án mình: "chắc kiếp trước mình làm gì sai". Điều câu kinh chỉ ra thì thực tế hơn nhiều: cái theo mình không phải là chức danh, mà là những việc mình đang làm, đang nói, đang nghĩ, ngay trong căn phòng có anh trưởng phòng mới. Phần ấy vẫn hoàn toàn nằm trong tay mình.

Phân biệt then chốt: giá trị bản thân không phải là thành tích

Đây là chỗ cần nói chậm.

	Thành tích, chức danh, sự công nhận	Giá trị của một con người
Ví dụ	"Trưởng phòng", phòng kính, bằng khen, tên đầu danh sách	Không đo bằng những thứ ấy
Phụ thuộc vào	Cơ cấu công ty, thương vụ sáp nhập, ý của cấp trên, một cuộc họp hai mươi phút	Không phụ thuộc vào một quyết định nhân sự
Khi bị giáng chức	Giảm, có khi mất hẳn	Không có lý do gì để giảm theo
Nên làm gì	Phấn đấu đúng pháp, trân trọng khi có, trao lại khi đến lúc	Không cần chứng minh trong buổi giao ban

Nhưng ngay sau cái bảng có một cái bẫy, và nó trông rất giống sự giải thoát. Người ta dễ thay câu "tôi có giá trị vì tôi là trưởng phòng" bằng câu "tôi có một giá trị bất biến nằm sâu bên trong, không ai giáng chức được." Câu sau nghe vững vàng hơn. Nhưng vẫn là cùng một động tác: đi tìm một cái "ta" để đặt lên cái thước, lần này ở vạch cao nhất và có bảo hiểm. SN 22.49 không bảo tìm một cái "ta" tốt hơn để đo. SN 22.91 không bảo tìm một tự ngã vững hơn để giữ. Cả hai chỉ vào chính việc giữ "cái này là tôi".

Nên có hai tầng, giữ cả hai. Ở tầng đời sống: không ai đáng bị đối xử như đồ cũ, dù đã bị giáng chức, dù đã bốn mươi sáu tuổi, dù người trẻ hơn được giao vị trí cũ của mình. Quyền lợi phải được bảo vệ, bất công có thể được lên tiếng. Ở tầng sâu hơn: câu hỏi không còn là "làm sao để tôi thấy mình có giá trị trở lại", mà là "cái gì trong tôi đang đòi được đứng ở vạch cao?"

Nhìn lại chín năm bằng con mắt khác

Tựa bài nói "nhìn lại". Nhìn lại không phải là ngồi đếm lại các thành tích để tự trấn an rằng mình vẫn giỏi. Cũng không phải là lật lại để tìm xem mình sai ở đâu mà bị như vậy. Cả hai vẫn là cầm cái thước.

Có một cách nhìn lại khác. Thay vì hỏi "chín năm ấy mình đã đạt được gì", hỏi "chín năm ấy mình đã sống bằng tâm như thế nào". Đêm Ba Mươi ở công ty gọi cho khách: có lúc vì trách nhiệm với vài trăm công nhân đang chờ lương tháng Giêng, có lúc vì sợ người ta thấy phòng mình làm hỏng. Cách đối xử với cô nhân viên mới làm sai số liệu: có lúc kiên nhẫn chỉ lại, có lúc nói một câu nặng lời. Những thứ ấy không nằm trong bản đánh giá cuối năm. Nhưng theo AN 5.57, đó mới là phần "thừa tự" của mình.

Nhìn như vậy, hai điều hiện ra cùng lúc. Một là: phần đáng quý nhất của chín năm ấy không bị tờ quyết định điều chuyển lấy đi. Hai là: chính phần ấy vẫn đang tiếp tục, ngay ở cái bàn giữa dãy, với chậu trầu bà chưa quen ánh đèn mới.

Những điều không được bỏ qua

• Nếu nỗi buồn kéo dài và nặng lên: mất ngủ nhiều tuần, sáng nào cũng sợ đến công ty, thấy mình hoàn toàn vô dụng, uống rượu nhiều hơn, hay có ý nghĩ làm hại bản thân, đó không còn là chuyện tự quán một mình. Hãy nói với người thân ngay hôm nay và tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Trầm cảm sau một cú sốc nghề nghiệp là chuyện có thật và chữa được.
• Nếu việc giáng chức có dấu hiệu trái luật hoặc trái hợp đồng (không đúng thủ tục, cắt lương không có căn cứ, bị ép ký, bị phân biệt đối xử vì tuổi, giới tính, thai sản, hay bị trù dập), quyền lợi của bạn đi trước mọi lời bàn về buông bỏ. Giữ giấy tờ, hỏi bộ phận nhân sự bằng văn bản, công đoàn, cơ quan lao động hoặc luật sư. Thấy danh vọng là vô thường không có nghĩa là im lặng trước bất công.
• Lo lắng về tiền bạc là thật, không phải "chấp". Nếu lương giảm ảnh hưởng đến khoản vay, học phí của con, hãy tính lại cụ thể và tìm tư vấn khi cần.
• Bài này không khuyên đừng phấn đấu nữa, cũng không khuyên ở lại hay nghỉ việc. Muốn lấy lại vị trí bằng năng lực, hay muốn tìm nơi khác, đều chính đáng. Bài này chỉ tách việc tìm một vị trí khỏi việc tìm lại giá trị của mình.

Điều có thể thử trong tuần này

1. Gọi tên cảm giác trong buổi họp. Lần tới, khi tên mình được đọc ở vị trí mới hay khi người khác được gọi bằng chức danh cũ của mình, để ý một nhịp: mặt có nóng không, bụng có thắt không? Chỉ gọi tên nó: đây là nóng. Không cần sửa nó.
2. Bắt quả tang cái thước ở cả hai đầu. Trong một ngày, mỗi khi trong đầu hiện câu "mình giỏi hơn cậu ấy" hay câu "mình chẳng ra gì", ghi một dấu nhỏ vào sổ. Cuối ngày đếm. Không cần chấm điểm mình. Chỉ để thấy cái thước được cầm lên bao nhiêu lần.
3. Kẻ hai cột: "cành lá" và "lõi". Cột trái ghi những gì đã mất cùng chức danh: phòng kính, quyền ký, chỗ trong danh sách nhận thư. Cột phải ghi những gì vẫn còn: hiểu biết về xưởng, sự tận tâm, cách mình đối xử với người khác. Đọc lại cột phải mỗi sáng trước khi vào cổng.
4. Góp một ý vì nó đúng, không vì muốn được thấy. Nếu bạn biết một chỗ trong kế hoạch sẽ vỡ, hãy nói, một lần, rõ ràng, rồi để quyết định cho người có trách nhiệm. Trước khi nói, tự hỏi: nếu không ai biết ý này là của mình, mình có còn muốn nói không?
5. Mỗi tối, năm phút nhìn lại hành động, không nhìn lại vị trí. Không hỏi "hôm nay mình có được coi trọng không". Hỏi: "hôm nay mình đã nói, đã làm, đã nghĩ bằng tâm gì?"

Dấu hiệu tự kiểm. Không phải "mình hết buồn chưa". Mà là: lần tới nghe ai gọi người khác là "anh trưởng phòng", mình có nhận ra cái thước sớm hơn một nhịp không?

Tháng Mười, đúng như chị Hoà đoán, đơn hàng mùa đông dồn về và quy trình mới vỡ ở đúng chỗ ấy. Chị không nói "thấy chưa". Chị gõ cửa phòng kính, đặt lên bàn anh trưởng phòng một tờ giấy ghi ba cách xử lý, rồi nói: "Chỗ này hồi trước chị cũng từng vấp. Em xem cách nào hợp." Anh ấy chọn cách thứ hai, và trong email gửi cả phòng không nhắc tên chị. Mặt chị vẫn hơi nóng khi đọc thư. Nhưng lần này chị thấy nó nóng, và để nó nóng, và vẫn xuống xưởng như mọi ngày.

Một chức danh là cái tên người ta gọi mình trong một khoảng thời gian, ở một nơi chốn. Nó đến rồi đi như mọi pháp thế gian. Còn cách mình sống mỗi ngày thì không có tờ quyết định nào điều chuyển được.

Câu hỏi cộng đồng

Nếu ngày mai chức danh của bạn bị đổi thành một dòng thấp hơn trong sơ đồ tổ chức, điều gì trong cách bạn làm việc bạn vẫn muốn giữ nguyên?

Từ ngữ trong bài

• Tám pháp thế gian (aṭṭha lokadhammā): lợi dưỡng và không lợi dưỡng, danh vọng và không danh vọng, chỉ trích và tán thán, an lạc và đau khổ (AN 8.5, AN 8.6). Phàm phu hay Thánh đệ tử đều gặp; khác nhau ở chỗ có để chúng "xâm nhập tâm và an trú" hay không.
• Thuận ứng, nghịch ứng: ôm lấy cái dễ chịu (danh vọng) và cự lại cái khó chịu (không danh vọng).
• Mạn (māna): phép đo "ta hơn, ta bằng, ta thua" (SN 22.49; Bộ Pháp Tụ). Tự cao và tự ti nằm trên cùng cái thước.
• Ty liệt mạn (omāna): mạn ở vạch dưới, cảm giác "ta kém". Trong kệ của Trưởng lão Jenta, nó được chặt dứt cùng với quá mạn.
• Nghiệp: hành động có chủ ý qua thân, lời, ý. AN 5.57 gọi nghiệp là "điểm tựa" của mỗi người; đó là điều để tự quán, không phải để phán xét ai.

NGUỒN ĐÃ ĐỐI CHIẾU

Mọi câu trích tiếng Việt trong khối trích đã được đối chiếu nguyên văn với các bản dịch ghi dưới đây. Bản có neo trang dùng cho kiểm chứng nội bộ được lưu trong hồ sơ của bài.

Tăng Chi Bộ — bản dịch HT. Thích Minh Châu

• AN 8.5 Tùy Chuyển Thế Giới: kệ "Lợi dưỡng, không lợi dưỡng… Những pháp này vô thường / Không thường hằng biến diệt". Người nói: Thế Tôn. [KINH VĂN, lớp A]
• AN 8.6 Tùy Chuyển Thế Giới (2): tám pháp thế gian sanh ra cho cả phàm phu lẫn Thánh đệ tử; phàm phu thuận ứng, nghịch ứng, "không thoát khỏi khổ"; với Thánh đệ tử, lợi dưỡng "không xâm nhập tâm", không thuận ứng với danh vọng, không nghịch ứng với không danh vọng. Người nói: Thế Tôn, với các Tỷ-kheo. [KINH VĂN, lớp A]
• AN 5.57 Sự Kiện Cần Phải Quan Sát: pháp khả ái, khả ý sẽ đổi khác; "Ta là chủ nhân của nghiệp…". Người nói: Thế Tôn. Phản chứng, đã trả lời: kinh không nói mất chức cụ thể là quả của nghiệp cụ thể. [KINH VĂN, lớp A]
• AN 4.61: bốn pháp khả lạc, khó được (tài sản đúng pháp, tiếng tốt…); tài sản "do mồ hôi đổ ra đúng pháp". Người nói: Thế Tôn, với gia chủ Anāthapiṇḍika. Phản chứng, đã trả lời. [KINH VĂN, lớp B]
• AN 4.185 (bốn sự thật Bà-la-môn): "Tất cả hữu là vô thường, khổ, chịu sự biến hoại", do vậy không nghĩ "ta hơn, ta bằng, ta là hạ liệt". Người nói: Thế Tôn, với các du sĩ (bốn sự thật Ngài tự chứng ngộ và tuyên bố). [KINH VĂN, lớp B]

Tương Ưng Bộ — bản dịch HT. Thích Minh Châu

• SN 22.49 Soṇa: quán năm uẩn là "ta tốt đẹp hơn / bằng nhau / hạ liệt hơn" là không thấy như thật; cái gì vô thường, khổ, biến hoại thì không hợp lý quán là "của tôi, là tôi". Người nói: Thế Tôn, với Soṇa con một gia chủ. [KINH VĂN, lớp A và B]
• SN 22.91 Rāhula: thấy năm uẩn "không phải của tôi, không phải là tôi, không phải tự ngã của tôi" thì giải thoát, không chấp thủ. Người nói: Thế Tôn, đáp Tôn giả Rāhula. [KINH VĂN, lớp B]

Trung Bộ — bản dịch HT. Thích Minh Châu (trọn bộ 152 kinh)

• MN 29 Đại Kinh Thí Dụ Lõi Cây: do lợi dưỡng, tôn kính, danh vọng mà khen mình chê người, như người chặt cành lá tưởng là lõi cây. Người nói: Thế Tôn. Bối cảnh xuất gia; áp vào công sở là [ỨNG DỤNG]. [KINH VĂN, lớp A]
• MN 113 Kinh Chân Nhân: không phải vì được nhiều người biết mà tham, sân, si đoạn trừ; người không có danh xưng mà hành trì đúng pháp được kính trọng, tán thán. Người nói: Thế Tôn. Bối cảnh Tỷ-kheo; áp vào người đi làm là [ỨNG DỤNG]. [KINH VĂN, lớp A]
• MN 98 Vāseṭṭha: "Không phải do sanh đẻ… Chính do sự hành động"; người được gọi theo nghề mình làm. Người nói: Thế Tôn, kệ đáp thanh niên Vāseṭṭha. Phản chứng, đã trả lời: "hành động" là thân, lời, ý thiện/ác, không phải thành tích nghề nghiệp. [KINH VĂN, lớp B]

Tiểu Bộ — Trưởng Lão Tăng Kệ, bản dịch HT. Thích Minh Châu

• Kệ của Trưởng lão Jenta (kệ 423–428): trước kia say đắm tự kiêu với sanh chủng, tài sản, địa vị, quyền lực, "xem không ai bằng ta"; về sau quá mạn, ty liệt mạn, ngã mạn được chặt dứt. Người nói: Trưởng lão Jenta (lời đệ tử); phần văn xuôi dẫn nhập trước bài kệ không trích. [KINH VĂN, lời đệ tử, lớp B]

Tạng Vi Diệu Pháp — bản cảo dịch HT. Tịnh Sự

• Bộ Pháp Tụ (Dhammasaṅgaṇī) §795: ngã mạn là "cách so sánh cho rằng ta tốt hơn họ, ta bằng họ, ta thua họ". [ABHIDHAMMA, lớp C] — không phải lời thuyết giảng trong Kinh.
• Bộ Phân Tích (Vibhaṅga) §901, §906–907: tà mạn (micchāmāno) dựa vào công việc, nghề nghiệp, tài năng, học vấn; "cách nâng mình lên như cờ"; suy xét "đừng ai coi rẻ ta" dựa trên sự trưởng thượng trong công việc là tà tư duy. Bản cảo in "tà mạng"; chữ Pāḷi là micchāmāno nên bài viết "tà mạn". [ABHIDHAMMA, lớp C]

Tham chiếu, không trích trong thân bài: AN 5.57 phần sau (lợi ích của quán nghiệp: ác hạnh được giảm thiểu); MN 98 phần mở đầu (tranh luận "do sanh hay do hành động"); MN 135 (nghiệp và quả theo từng loại hành vi); SN 22.102 (vô thường tưởng tận trừ ngã mạn); AN 4.185 phần trước (mọi dục vô thường); SN 18.22 (viễn ly ngã mạn); Luật Tiểu Phẩm (các vương tử Sakya xin cho người thợ cạo xuất gia trước để bỏ mạn dòng tộc; lời Đại đức Mahākassapa về các pháp hữu vi vô thường); Bộ Phân Tích §1033–1037 (ái dựa trên "ta" so với người); Thanh Tịnh Đạo XX, XXII (định nghĩa tám pháp thế gian, từ bỏ kiêu mạn khi thấy các hành vô thường, thứ tự đoạn trừ).

[DIỄN GIẢI TRUE DHAMMA]: tà kiến nền "kết quả bên ngoài quyết định tôi là ai"; hai lớp mất mát; "chức danh là cột cờ"; bốn kiểu phản ứng; "chín năm ôm chặt đang trả hoá đơn"; bảng "thành tích / giá trị"; hai tầng quy ước và vô ngã; "nhìn lại bằng tâm, không bằng thành tích"; năm việc thử trong tuần. Nhân vật chị Hoà là hư cấu tổng hợp.

Dữ kiện ngoài kinh điển: bài không dẫn số liệu hay nghiên cứu tâm lý nào. Lời khuyên về trầm cảm, tài chính, quyền lợi lao động là lời khuyên phổ thông, không phải tư vấn chuyên môn.