Khi nghe nói đến sáu căn, nhiều người nghĩ ngay:
Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân — rồi thêm “ý” vào cho đủ sáu.
Nhưng nếu chỉ học thuộc danh sách ấy, chúng ta vẫn chưa thấy được điều quan trọng.
Sáu căn là một phần của cấu trúc mà qua đó kinh nghiệm của chúng ta sinh khởi.
Sáu căn gồm:
- mắt — cakkhu
- tai — sota
- mũi — ghāna
- lưỡi — jivhā
- thân — kāya
- ý — mano
Căn thứ sáu cần được đặc biệt lưu ý.
Vì sao “ý” cũng là một căn?
Hãy nhìn thẳng vào kinh nghiệm của chính mình.
Cuộc sống của bạn không chỉ giới hạn trong những gì đang được nhìn thấy, nghe thấy, ngửi thấy, nếm thấy hoặc xúc chạm.
Bạn còn kinh nghiệm:
- một ký ức vừa hiện lên,
- một suy nghĩ về ngày mai,
- một hình ảnh trong tâm,
- một điều đang được cân nhắc,
- những lời nói từ tuần trước mà hôm nay khi nhớ lại, bạn vẫn cảm thấy khó chịu.
Ngay lúc ấy, có thể chẳng có ai đứng trước mặt để xúc phạm bạn.
Tai bạn cũng không còn nghe lại những lời nói ấy.
Thế nhưng một kinh nghiệm thuộc về tâm vẫn đang xảy ra.
Đó là lý do vì sao chỉ hiểu đời sống qua năm giác quan vật lý là chưa đủ.
Trong cấu trúc sáu căn, ý có phạm vi đối tượng riêng; đồng thời, nó cũng liên hệ với một loại thức tương ứng và một sự xúc chạm tương ứng.
Vì vậy, không nên hiểu sáu căn đơn giản là “năm giác quan cộng thêm một cái tâm điều khiển chúng”.
Đó là sáu cửa của kinh nghiệm.
Căn không phải là thức
Đây là một điểm khác biệt rất dễ bị bỏ qua.
Mắt không phải là nhãn thức.
Tai không phải là nhĩ thức.
Ý cũng không đồng nghĩa với ý thức.
Căn cũng không phải là đối tượng của căn ấy.
Cấu trúc căn bản có thể được hiểu như sau:
- mắt — sắc — nhãn thức
- tai — âm thanh — nhĩ thức
- mũi — mùi — tỷ thức
- lưỡi — vị — thiệt thức
- thân — đối tượng xúc chạm — thân thức
- ý — pháp, hay đối tượng của tâm — ý thức
Nhìn theo cách này, chúng ta bắt đầu hiểu vì sao giáo pháp về sáu căn lại quan trọng.
Đây không phải là một bảng thuật ngữ để học thuộc lòng.
Đó là sự phân tích kinh nghiệm dựa trên những điều kiện cùng phối hợp hoạt động.
Một lời nói khó chịu có thể làm lộ rõ toàn bộ tiến trình
Giả sử có người nói điều gì đó khiến bạn khó chịu.
Ban đầu, có thể chỉ đơn giản là:
tai + âm thanh + sự nhận biết âm thanh.
Nhưng kinh nghiệm không nhất thiết dừng lại ở đó.
Có xúc.
Có thọ.
Sau đó, tâm có thể bắt đầu ưa thích hoặc không ưa thích.
Rồi một câu chuyện xuất hiện:
“Anh ta coi thường tôi.”
“Tại sao anh ta lại nói với tôi như vậy?”
“Tôi phải nói lại điều gì đó với anh ta.”
Chỉ trong một khoảng thời gian rất ngắn, một sự kiện xảy ra tại cửa tai có thể trở thành câu chuyện xoay quanh “tôi” và “người đã làm tổn thương tôi”.
Ngay cả khi người kia đã rời đi, tiến trình ấy vẫn có thể tiếp tục.
Âm thanh bên ngoài không còn nữa.
Nhưng ý lấy ký ức ấy làm đối tượng.
Chúng ta nhớ lại.
Tiếp tục suy nghĩ về nó.
Tiếp tục diễn giải nó.
Và tiếp tục khó chịu.
Đây là một ví dụ rất gần gũi trong đời sống, cho thấy vì sao không thể loại ý ra khỏi cấu trúc sáu căn.
Vấn đề không nằm ở chỗ mắt thấy hay tai nghe
Nhờ mắt, sắc có thể được nhìn thấy.
Nhờ tai, âm thanh có thể được nghe thấy.
Tại ý, các đối tượng của tâm có thể xuất hiện.
Tu tập không có nghĩa là phá hủy những cánh cửa kinh nghiệm này.
Điều đáng được quan sát là:
Khi một kinh nghiệm sinh khởi, tâm làm gì với kinh nghiệm ấy?
Tâm có chạy theo điều dễ chịu không?
Tâm có chống lại điều khó chịu không?
Tâm có biến một cảm thọ thành “điều tôi muốn” hoặc “điều đang làm tôi đau khổ” không?
Tâm có tiếp tục nắm giữ một hình ảnh, ký ức hoặc suy nghĩ rồi nuôi dưỡng nó suốt nhiều giờ không?
Chính tại đây, việc học về sáu căn bắt đầu vượt ra ngoài sách vở và đi thẳng vào đời sống hằng ngày.
Hãy thử quan sát ngay hôm nay
Khi một kinh nghiệm đủ mạnh sinh khởi, đừng lập tức bị cuốn theo câu chuyện.
Hãy thử nhận biết:
Cánh cửa nào đang hoạt động?
Mắt?
Tai?
Thân?
Hay bên ngoài không có điều gì đáng kể đang xảy ra, nhưng chính ý đang lấy một ký ức hoặc suy nghĩ làm đối tượng?
Sau đó, hãy quan sát sâu hơn:
Cảm thọ nào đang hiện diện?
Dễ chịu?
Khó chịu?
Hay trung tính?
Từ thời điểm nào tâm bắt đầu muốn nắm giữ, xua đẩy hoặc tiếp tục suy nghĩ về kinh nghiệm ấy?
Khi có thể quan sát theo cách này, “sáu căn” không còn chỉ là sáu thuật ngữ cần ghi nhớ.
Chúng trở thành một bản đồ giúp chúng ta nhìn trực tiếp vào kinh nghiệm đang xảy ra.
Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý không chỉ giúp chúng ta nhận biết thế giới. Qua sáu cánh cửa này, toàn bộ tiến trình kinh nghiệm liên tục được hình thành.
Và nếu muốn hiểu khổ sinh khởi như thế nào, một nơi rất gần gũi để bắt đầu quan sát chính là ngay tại đây:
trong khi thấy, nghe, ngửi, nếm, xúc chạm và suy nghĩ.
No comments:
Post a Comment